|
QENDRA PER STUDIME BALLKANIKE NE PRISHTINE
CENTER FOR BALKAN STUDIES IN PRISTINA
CENTAR ZA BAKASKE STUDIJE U PRISTINI
REVISTE ELEKTRONIKE
/ ONLINE NEWSPAPER / ELEKTRONSKE NOVINE


7

NDJESHMERIA E
IDENTITETIT KOMBETAR
Shkruajne: Ferdi Kamberi dhe Mentor Tahiri
Nė pėrpjekjet e njė shoqėrie qė ta mbrojė apo ta
dėshmojė ekzistimin e identitetit, nė momentin kur
shkaktohen pėrplasjet e argumenteve qė hedh njėra
apo pala tjetėr, lindin konfliktet qė do tė ndikojnė
jo pak jetėn politike tė njė shteti. Njeriu si qenie
sociale-biologjike ka njė identitet personal, nė tė
njėjtėn kohė ai mund tė ketė identitete tjera si:
identiteti qytetar, kombėtar, etnik, fetar, apo
shtetėror. E kaluara e dėshmoi qė megjithatė
identiteti kombėtar ėshtė pak sa mė i ndjeshėm pėr
dallim nga identitetet tjera tė njeriut.
Gjatė viteve tė fundit jo vetėm Maqedonia, por gati
nė pėrgjithėsi tėrė Evropa Juglindore ėshtė
ngėrthyer nga problemet e shumta, polemikat dhe
replikat e pafundme qė shpesh edhe kanė kaluar
limitet e tė konsideruarit vetėm probleme politike.
Shumė nga problemet qė dolėn nė sipėrfaqe viteve tė
kaluara, ishin ngrirė artificialisht nga sistemi i
tė kaluarės dhe koha dėshmoi qė nuk ishin zgjidhur.
Pėrderisa nė kontinentin e vjetėr shfaqen hapa nė
drejtim tė proceseve integruese dhe njė
evropianizimi, gjithashtu nė rrethana tė ndryshme
nxiten edhe struktura konkurruese identitetesh dhe
njė garė e afirmimit etnik ndėrmjet grupeve
shoqėrore apo entiteteve shtetėrore. Nė gadishullin
ballkanik por edhe nė shumė vende tė ish Bashkimit
Sovjetik kjo ka ditur tė prodhojė njė klimė
konfliktesh tė shprehur edhe nė luftė tė hapur,
kurse nė versionet mė tė buta nė armiqėsi politike,
kriza diplomatike apo edhe probleme ndėrkulturore.
Megjithatė, pėrkundėr teorive qė sot hidhen shpesh
edhe pa mbėshtetje shkencore, njė sociologji e
pandikuar nga politika ditore, jo vėshtirė do tė
gjejė termin Homoballkanas apo Njeriu Ballkanik,
duke aluduar kėtu nė shumė elemente tė pėrbashkėta
qė popuj tė kėsaj pjese tė Evropės mund ti kenė
ndėrmjet tyre. Kurse nė njė shėtitje nėpėr
retrospektivėn historike, mahnitemi me mbresėn qė
krijojnė faktet, jo rrallė tė fshehura pėr hir tė
qėllimeve politike.
Mozaiku shumetnik i Maqedonisė
Pėrtej kufijve tė shtetit tė sotėm i cili nė
historinė moderne pėr herė tė parė si subjekt
politik u krijua nė fund tė luftės sė dytė botėrore,
e vendosur nė njė pjesė strategjike tė gadishullit
ballkanik, Maqedonia nė kuptimin gjeografik dhe
historik tė saj, me ndryshimet e krijuar me kohė,
vazhdon tė mbulojė pėrafėrsisht atė sipėrfaqe qė nė
vazhdėn e luftėrave pėr dominim dhe zgjerim tė
perandorive, duhej kontrolluar ushtarakisht dhe
politikisht. Pa e arritur kėtė, as romakėt nuk do tė
mund tė realizonin Via-Egnatian qė lidhte Adriatikun
dhe Detin e zi e mė tej, por as sllavėt gjatė
dyndjeve tė tyre tė shekullit tė VII-tė nuk do tė
mund tė vazhdonin mė tutje vendosjen e tyre mė nė
jug nė pjesėt e sotme tė Greqisė qendrore. Kjo
traditė nė lidhje me kėtė territor shumė kohė mė pas
ndonėse nė rrethana krejtėsisht tjera, do tė zė po
tė njėjtin vend dhe nė njė moment do tė arrijė tė
alarmojė dhe tėrheq vėmendjen e te gjitha fuqive
duke filluar nga Perandoria Britanike, Franca e deri
te Rusia.
Pėrveē famės qė emri Maqedoni krijoi nė kohėn e
Lekės sė madh, nė kohėn kur ushtria e kėsaj
mbretėrie tė fuqishme kishte arritur tė depėrtoj
deri nė Indi, njė specifikė e dallueshme e
Maqedonisė sė shekujve tė fundit, padyshim mbetet
pasuria e saj shumetnike. Sllavėt, shqiptarėt,
turqit, grekėt, vllahėt, romėt, hebrenjtė me praninė
e tyre krijuan imazhin real tė njė shoqėrie tė
vėrtetė shumetnike ku secili nga kėta popuj shėnoi
ngjarje historike e kulturore qė pėr tė ardhmen do
tė shėrbejnė si referencė e pakontestueshme mbi
rėndėsinė e kėtij territori. Qendra tė rėndėsishme
si Selaniku me portin e tij detar dhe kapacitetet
tregtare qė ishte shndėrruar nė kryeqytetin e
pashpallur tė hebrenjve sefardik tė cilėt pėr ti
shpėtuar inkuizicionit nė gadishullin Iberik gjetėn
strehė nė Perandorinė Osmane, apo Manastiri si njė
vatėr e kulturės shqiptare dhe sė fundit vend i
lindjes i vet alfabetit shqip, janė vetėm disa nga
shembujt e njė mozaiku specifik. Pikėrisht kėtu nė
disa qytete tė Vilajeteve tė Manastirit dhe
Selanikut, po krijoheshin bėrthamat e para tė
Komitetit tė bashkimit dhe pėrparimit, qė
historiografia e sotme i njeh si turqit e rinj, nga
ku do tė formėsohen proceset qė do tė sjellin
ndryshimet kushtetuese nė Perandorinė Osmane, mė
vonė edhe krijimin e Republikės Turke dhe vetė
fundin e perandorisė qė pėr afro pesė shekuj kishte
vė nė kuadėr tė saj gjithė popujt e kėsaj pjese tė
kontinentit tė vjetėr.
Mė vonė, si njė hapėsirė gėrshetimesh tė ndryshme
etnike, gjuhėsore, shto kėtu edhe ndikimet e kishės
serbe, bullgare dhe asaj greke, vetė Maqedonia do tė
jetė njė nga arsyet kryesore tė acarimeve qė shpien
nė luftėrat ballkanike. Nė fakt, shtetet sllave tė
posa konsoliduara nė atė kohė, pėrpiqeshin pak a
shumė nė mėnyra tė ngjashme tė dėshmonin qė
popullsia sllave ishte pjesė e kombit tė tyre shpesh
edhe duke harruar faktin qė popullsia sllave e
Maqedonisė kishte arritur tė krijoj disa veēori tė
saja gjuhėsore por edhe njė vetėdije tė veēantė mbi
pėrkatėsinė si njė refleksion ndaj pretendimeve tė
Serbisė dhe Bullgarisė, pavarėsisht faktin se kjo
mund tė ketė ndodhur shumė vonė. Lufta e Greqisė
ishte e njė natyre tjetėr, pėrderisa ishte e
pakuptueshme tė pėrpiqej tė tregonte karakterin grek
tė njė popullsia sllavofone, ajo u pėrqendrua nė
argumentet historike, nė formėn ēfarė i prezantonte.
Teoritė shkencore dhe historia si peng i politikės
ditore
Teoria e sotme mbi identitetin maqedonas e cila vjen
nga Shkupi zyrtar, kuptohet qė ka qėllim dėshmimin e
vazhdimėsisė historike tė njėsisė politike tė
quajtur Maqedoni, qė nga koha e Lekės sė madh.
Megjithatė, dominimi i elementeve gati krejtėsisht
sllave nė identitetin e maqedonasve tė sotėm, shfaq
nė sipėrfaqe faktin se kjo teori nuk ka arritur
qartė tė arsyetojė aspektin shkencor. Sidoqoftė, kjo
teori sot ėshtė bėrė pjesė e pandashme e politikės
ditore nė betejėn qė Maqedonia po e bėn pėr njohjen
e emrit tė saj, por edhe pėr njohjen e vet emrit tė
kombit. Fatkeqėsisht, njė betejė kjo qė po e lė
vendin mbrapa dhe shumė larg synimeve tė shprehura
pėr integrime euro-atlantike.
Sdo mend se prapa polemikave mbi identitetin
maqedonas, shpeshherė nė luftėn qė po bėn politika
ditore, lihen anash teoritė shkencore dhe sidomos
teoritė qė ekskluzivisht merren me origjinėn e kėsaj
popullate, e kaluara e sė cilės fshihet nėn
mjegullėn e historisė si edhe tek shumė popuj tjerė
evropian juglindor. Shpesh ky konflikt po humb
kuptimin e vet si debat mbi historinė, duke lėnė
pėrshtypjen e njė lufte tė rėndomtė politike
ndėrmjet dy shteteve.
Qoftė tė adaptohet varianti maqedonas se ata janė
sllavė tė pėrzier me autoktonėt apo variant grek i
cili flet mbi origjinėn sllave tė maqedonasve tė
sotėm, njė gjė nuk duhet debatuar dhe kėtu pajtohen
tė gjithė historianėt dhe gjuhėtarėt, maqedonasit e
sotėm janė pjesė e kulturės qė nė kėto anė nuk
filloi tė krijohet assesi para shekullit tė VII-tė
dhe kjo ndėrlidhet ngushtė me imigrimin e sllavėve.
Nuk ėshtė e diskutueshme qė pas kėtij imigrimi,
shumė fakte ripohojnė praninė e vazhdueshme tė
popullatės sllave, historianėt kėtė e lidhin me
ekzistimin e gjuhės dhe kishėn e vjetėr sllave qė nė
Maqedoni daton nga shekulli X-tė.
Nė tė kaluarėn autor tė ndryshėm kanė ditur qė
shpesh edhe tė japin pėrshkrime kontradiktore nė
lidhje me maqedonasit e sotėm. Kėshtu gjatė fillimit
tė shekullit tė kaluar, William Zebina Ripley dhe
Bertil Lundman e pėrshkruanin popullsinė sllave tė
Maqedonisė si bullgare duke u mbėshtetur nė gjuhėn e
folur sllave nė Maqedoni. Kurse autori H. Brailsford
i pėrshkruan si serbė dhe bullgarė por pa njė ndarje
tė qartė etnike mes tyre.
Akademia e Shkencave dhe Arteve e Maqedonisė, ka
pranuar teorinė se popullata e sotme maqedonase
ėshtė rezultat i pėrzierjes sė popullsive autoktone
dhe sllavėve. Ėshtė teori e afėrt me atė tė
etnografit bullgar Vasil Kancov i cili megjithatė
popullsinė e quan bullgare. Ndėrsa Gustav Weigand
dhe Carletin Coon mė tutje precizojnė se kur
pėrmendėn autoktonėt tė cilėt sė bashku me sllavėt e
ardhur u pėrzien nė njė etnos tė pėrbashkėt, nė kėtė
rast bėhet fjalė pėr Grekėt, Trakasit dhe Ilirėt tė
cilėt duke pranuar elemente sllave, iu pėrshtaten
gjuhės sė tyre kurse mė vonė edhe vetė kulturės
sllavo-bizantine.
Gjithsesi nuk duhet harruar qė kėto teori kanė
gjetur vend nė njė kohė kur jo vetėm sllavėt e
Maqedonisė por nė pėrgjithėsi sllavėt e jugut nuk
kishin ndonjė demarkacion etnik tė qartė ndėrmjet
tyre, por edhe nėse e kishin kjo nė jo pak raste
ėshtė ngatėrruar me pėrkatėsinė fetare, gjegjėsisht
tė qenit anėtar i njėrės apo tjetrės kishė.
Konflikti mbi emrin dhe trashėgiminė historike
Njė segment i konfliktit mbi emrin dhe identitetin,
i cili sot ėshtė deri diku i harruar, por qė
padyshim sė paku pas luftės sė dytė botėrore
paraqiste brengė pėr Athinėn e cila ishte e dobėsuar
nga lufta civile, ishte frika nga njė zgjerim i
mundshėm i atėherė njėsisė Jugosllave tė Maqedonisė
nė drejtim tė jugut.
Kjo frikė u shtua veēanėrisht kur po diskutohej njė
bashkim i mundshėm federal mes Jugosllavisė dhe
Bullgarisė, e qė parashihte Maqedoninė si njė njėsi
federale tė veēantė. Vetė opinioni ndėrkombėtar jo
pak u trazua nga fakti qė tani si njė njėsi nė
kuadėr tė njė shteti tė fortė sllav, Maqedonia do tė
mund tė shfaqte pretendime nė drejtim krahinės greke
tė Maqedonisė.
Nė njė letėr qė njė kėshilltar i tij po i dėrgonte
kryeministrit britanik Vinston Ēerēill thuhej: Njė
union federal i njėsive tė Jugosllavisė dhe
Bullgarisė, do tė transformojė ēėshtjen maqedonase
nė njė ekspansion tė kombinuar jugosllavo-bullgar
drejt jugut, tė pėrforcuar nga irredentizmi
maqedonas dhe bullgar pėr tė bashkuar me Maqedoninė,
portin detar tė Selanikut, si njė interes i
pėrgjithshėm sllav. Mė tutje u deklarua qė formimi
i njėsisė federale tė Maqedonisė tė krijohet mbi
baza tė pėrjashtimit tė pretendimeve tė aneksimit tė
territoreve tjera (Memorandumi pėr Maqedoninė, 15
nėntor 1944).
Pėrderisa Maqedonia ishte njė republikė nė kuadėr tė
Ish-Jugosllavisė dhe njė element konstituiv i saj,
Athina zyrtare i referohej republikės me termin
Republika e Shkupit siē bėn edhe sot. Maqedonia nuk
paraqiste subjekt ndėrkombėtar gjė qe e bėnte
Athinėn zyrtare qė nė vitet nė vijim tė mos bėjė mė
tepėr bujė nė lidhje me ēėshtjen. Pas shpalljes sė
Maqedonisė sė pavarur nė shtator 1991 u krijuan
rrethana tjera. Athina mobilizoi tė gjithė
potencialin diplomatik qė kishte pėr tė parandaluar
njohjen e Maqedonisė nga shtet tjera. Vetėm disa
sosh e njohėn shtetin e ri me emrin e tij
kushtetues.
Ndonėse njohurit aktuale shkencore nga historia,
arkeologjia dhe linguistika nuk kanė arritur
krejtėsisht qartė tė japin pėrgjigjen mbi relacionet
e maqedonasve antik me popullsitė pėrreth dhe mė
konkretisht pozitėn e tyre karshi helenėve tė lashtė
si nė kuptimin etnik ashtu edhe nė gjuhėn e folur,
vetė identiteti i maqedonasve antik sot vazhdon tė
pėrdoret si subjekt tensionesh mes Republikės sė
Maqedonisė dhe Greqisė. Historiani Eugene N. Borza
vė nė pah se gjuha e folur e maqedonasve antik dhe
helenėve dallohej sa nė komunikimin ndėrmjet kėtyre
dy gjuhėve ishte i nevojshėm edhe pėrkthimi .
Megjithatė jemi dėshmitarė qė pa sqaruar argumentet
shkencore, tė dy shtetet vazhdojnė tė pretendojnė tė
drejtėn mbi trashėgiminė e Maqedonisė antike duke
harruar dhe lėnė krejtėsisht anash elementet ilire
dhe trakase qė kontribuuan nė brumėzimin e
pėrkatėsisė sė veēantė Maqedonase antike.
Pėrkatėsia etnike e maqedonasve tė sotėm (shpesh
hasim termin sllavo-maqedonasit) dhe mė saktė
identiteti i tyre, ėshtė bėrė tanimė njė objekt
debatesh tė ashpra mes Shkupit dhe Athinės. Termi
sllavo-maqedonas vetvetiu paraqet njė kundėrthėnie
mes maqedonasve. Pėrderisa nė Republikėn e
Maqedonisė ai mund tė konsiderohet edhe njė emėr
ofendues, nė vetė Greqinė me krenari pėrdorėt nga
pjesėtarėt e komunitetit sllav nė prefekturat e
Maqedonisė greke, ngase ashtu i bėn tė ndjehen si
popull i veēantė nga grekėt etnik banorė tė zonave
nga Florina deri nė Kavallė, qė gjithashtu e quajnė
vetėn maqedonas, por nė kuptimin e pėrkatėsisė
krahinore.
Ėshtė e mundshme qė vet konflikti mbi trashėgimin
historike tė Maqedonisė antike ndoshta as qė do tė
kishte filluar po tė mos ishte shkaktuar ngatėrresa
ne lidhje me emrin. Vetėm mė vonė pėr tė arsyetuar
qėndrimet e tyre nė lidhje me pėrdorimin e emrit
maqedonas dhe Maqedoni, debati kaloi pėrtej kėtij
limiti nė kėrkim tė mbėshtetjes historike ku palėt
pėrpiqen tė prezantojnė historinė sipas versioneve
tė tyre.
Nė fakt, konflikti mbi trashėgiminė historike jo
rrallė herė shtyu Republikėn e Maqedonisė tė
ndryshoj vetė elementet shtetėrore. Flamuri i sotėm
i shtetit gjeti formėn e tillė vetėm pasi qeveria nė
Shkup ishte e detyruar tė ndryshonte flamurin e
mėparshėm nė tė cilin qartė dallohej dielli i
Vergines si simbol i Maqedonisė antike. Qysh nė
fillim tė viteve tė 90-ta, Maqedonia po rrezikonte
njė izolim tė mundshėm ndėrkombėtar dhe atė nė njė
kohė shumė tė ndjeshme kur Serbia lehtė ndizte
luftėra me fqinjėt. Nė OKB, Maqedonia u pranua me
emrin e pėrkohshėm Ish Republika Jugosllave e
Maqedonisė, dhe mė pas edhe nė organizma tjerė
ndėrkombėtarė.
Qė nga dalja nė skenė e Maqedonisė si njė subjekt
ndėrkombėtar, Shkupi dhe Athina nėn ndėrmjetėsimin
ndėrkombėtar kanė zhvilluar njė varg negociatash.
Janė diskutuar si zgjidhje tė mundshme njė mori
propozimesh: Maqedonia e re, Maqedonia e epėrme,
Sllavo-Maqedonia, Maqedonia (Shkupi) etj. Ndonėse
kėta emra sė pari ashpėr janė kundėrshtuar nga vet
Shkupi zyrtar, as vetė qeveria nė Athinė nuk i ka
konsideruar si tė pėrshtatshėm pėr shkak tė
refuzimit inicial qė emri i ri tė pėrmbajė termin
Maqedoni nė cilindo variant. Gjithashtu me
argumentin se qėllimisht shmanget termi Maqedoni,
janė refuzuar edhe dy propozime greke: Republika e
Vardarit dhe Republika e Shkupit.
Sė fundi nėn ndėrmjetėsimin e diplomatit Mathew
Nimitz, propozimi i cili dominon si ide, pėrpiqet qė
ēėshtjen mbi emrin e shtetit ta zgjidh me emrin
Republika e Maqedonisė Veriore pa qartėsuar
qėndrimin mbi identitetin e maqedonasve.
Sidoqoftė, derisa propozimet vazhdojmė ti zėnė
vendin njėri tjetrit, rezultati i pari i konfliktit
mes Shkupit dhe Athinės, ka dhėnė njė rezultat tė
qartė Maqedonia vazhdon tė pėsojė duke ngelur
mbrapa nė hapin e saj drejt integrimeve. Ajo nuk u
anėtarėsua nė Paktin e Atlantikut Verior ashtu siē
ishte e paraparė sė bashku me shtetet tjera tė
programit tė Kartės sė Atlantikut, Shqipėrinė dhe
Kroacinė.
Qėndrimi i Sofjes zyrtare karshi identitetit
maqedonas
Kur pas shpėrbėrjes sė ish Federatės Jugosllave,
Maqedonia shpalli vetėn shtet i pavarur, Bullgaria
ishte shteti i parė qė e pranoi. Megjithatė, njohja
e shtetėsisė nuk ka ndryshuar qėndrimin e Sofjes
zyrtare karshi identitetit maqedonas, i cili pėr tė
ėshtė pjesė e pandarė e identitetit bullgar kurse
vetė Maqedonia njė pjesė e padrejtėsisht e ndarė nga
trungu i saj.
Sdo mend se deklarimi i ish-kryeministrit tė
Maqedonisė, Ljupce Georgievski Ne kemi identitet
bullgar detabuizoi debatet brenda shoqėrisė
maqedonase. Sofja zyrtare u kujdes qė vetė ceremonia
ku atij iu dha nėnshtetėsia bullgare nė vitin 2006,
tė jetė e shoqėruar mė pėrcjellje mediatike, ishte
vetė zėvendės presidenti bullgar qė nė mėnyrė
solemne do tia dorėzoj dokumentin e nėnshtetėsisė
bullgare. Nė pėrgjithėsi duke filluar nga viti 2001
deri nė shtator 2008, vlerėsohet qė rreth 32 mijė
shtetas maqedonas janė bėrė edhe shtetas bullgar
gjithashtu. Ėshtė mė se evidente qė ky numėr tani
mund tė rritet nė mėnyrė edhe mė rapide me faktin qė
Bulgaria ėshtė anėtare e BE-sė, por padyshim
procedurat e lehta qė maqedonasit tė pajisen me
nėnshtetėsi bullgare flasin vetvetiu se Sofja
zyrtare ata i konsideron bashkėkombės.
Vetė Bullgaria ėshtė pėrpjekur tė paraqes disa
argumente pėr tė arsyetuar qėndrimin e saj. Kėshtu
nė serinė e argumenteve bullgare hyjnė: prezenca e
sundimit bullgar gjatė mesjetės; identifikimi gjatė
fillimit tė shekullit tė kaluar i popullsisė sllave
tė Maqedonisė si bullgare nga ana e shumė
historianėve tė huaj; memoria e pėrbashkėt
kolektive; roli i Bullgarisė nė organizimin e
kryengritjes nė Maqedoni kundėr sundimit osman; roli
i Bullgarisė nė formimin e VMRO-sė si njė lėvizje
anti-serbe; fakti qė Maqedonia si subjekt politik u
krijua si produkt i komunistėve jugosllavė dhe atė
vetėm pas luftės sė dytė botėrore.
Gjetja e zgjidhjes dhe faktori shqiptar
Nė tėrė tollovinė e krijuar nė lidhje me emrin e
shtetit dhe cenimin e identitetit kombėtar
maqedonas, shto kėtu edhe cenimin e gjuhės nga ana e
Bullgarisė, mund tė vėrehet qė faktori shqiptar nė
asnjė mėnyrė nuk ėshtė ngatėrruar aktivisht nė kėtė
debat.
Ndonėse nė shikim tė parė, mund tė duket si
mosinteresim i faktorit politik shqiptar nė
Maqedoni, megjithatė shpjegimi mė i afėrt do tė na
shpinte tek konstatimi qė qeveria e Shkupit nė
mėnyrė konstante mundohet tė minimizojė rolin e tij
gati nė tė gjitha sferat e jetės politike,
rrjedhimisht edhe kėtu.
Ėshtė kjo qasja tradicionale ndaj shqiptarėve qė nuk
ka ndryshuar. Nė rrethana kur Maqedonia duket se nuk
ka finalizuar qartė as rregullimin e saj shtetėror
dhe balancimin institucional tė raporteve
ndėretnike, mė saktėsisht maqedonase-shqiptare,
ėshtė e diskutueshme nėse njė zgjidhje adekuate mund
tė gjendet. Pėrjashtuar kėtu ēėshtjen e identitetit
kombėtar dhe gjuhėsor tė maqedonasve, nuk duhet
harruar qė sa i pėrket emrit tė shtetit nuk duhet
pėrjashtuar nga debati asnjė pjesė e qytetarėve. Njė
pyetje mė vend qė do tė duhej studiuar nga faktori
ndėrkombėtar, do tė duhej tė kishte qėllimin e
gjetjes sė pėrgjigjes, nėse njė marrėveshje
maqedonase-greke nė lidhje me emrin, qė apriori
pėrjashton edhe mendimin e shqiptarėve tė Maqedonisė
qė pėrbėjnė mbi 25% tė popullsisė sė Maqedonisė, a
do tė duhej si e tillė tė konsiderohej zgjidhje
pėrfundimtare e problemit ?
6

NDIKIMET E RRUGES
DURRES - MERDARE NE RAPORTET E KOSOVES ME SHQIPERINE
Shkruan: Nora Ahmetaj
Para
15 vitesh tė udhetoje brenda Shqipėrisė ishte sikur
te ecje neper fer, citohet te kete thene nje poet
nga Kukesi te cilit i duhej te kalonte permes
kufirit me Kosoven qe te shkonte ne shtepi.
Kjo nuk qendron me. Shqiperia ka bere nje bum te
madh ekonomik keto vitet e fundit dhe ka arrite qe
nje perqindje te madhe te popullates te nxjerre nga
varferia ekstreme. Autostrada ne ndertim e siper,
parashihet te jete e gjate 234 KM dhe do te lidhe
tash per tash dy shtetet me te varfera ne Evope.
Para se te fillonte ndertimi i autostrades, vozitja
normale nga Kosova ne Shqiperi dhe anasjelltas nuk
merrte me shume se shtate ore udhe poqese vozitej
ngadele deri me 50 km/h. Megjithate, kete vere
pritet qe kosovaret ne rend te pare, e mepastaj edhe
fqinjet tjere te bejne nje invazion te madh ne
bregdein piktoresk te Shqiperise, sidomos ate ne
pjesen jugore. Rruga e Kosoves siē quhet
autostrada shqiptare nga Durresi deri ne Morine te
Kukesit, duke pėrfshire edhe tunelin me tė gjate ne
Ballkan prej 5.5 kilometrave, pritet tė kryhet
brenda afateve tė percaktuara me pare, diku ne
qershor te vitit 2009, mu atehere kur sezoni
turistik veror eshte ne vlug. Gjithashtu pritet qe
deri ne fund te vitit 2009 te perfundohet edhe
tuneli tjeter, dhe Kosovaret pritet te kene qasje ne
bregdetin e Durresit per me pak se 4 ore vozitje nga
Prishtina, e ndoshta edhe me pak nga Pzrizreni.
Sipas analizave te Bankes Boterore dhe Komisionit
Evropian, dhe duke marre parasysh shpejtesine e
zhvillimit te Shqiperise keto vitet e fundit,
parashihet qe Shqiperia te perjetoje nje rritje te
madhe zhvillimi ne pese vitet e ardhshme, dhe
kosniderohet te jete njera nder shtetet me atraktive
per investime te jashtme ne fushen e investimit ne
prona dhe konstrukcione ndertimore.
'Vendi gjindet ne nje faze te re te zhvillimit te
pronėn e patundshmerise, dhe do te jete nje treg
atraktiv prej tri-deri pase vitet e ardhshme
vleresojne ekspertet nderkombetare.
Nga hapja e kufirit edhe rritja e tregut pritet te
ngritet nga 4 -7 milion ne vit, qe do te thote
shume per ngritjen e ekonomise se dy shteteve si dhe
forcimin e maredhenive ekonomike dhe gjeostrategjike
ne rajon.
Qe nga perfundimi i konfliktit te Kosoves 1998-99,
me qindra-mijera turiste nga Kosova kane kaluar
alpet e vjetra te Shqiperise per te zbarkuar ne
plazhet e virgjera te jugut, duke i sjelle buxhetit
te shtetit te Shqiperise nje fitim prej 350 million
euros apo (470 million $) ne vit.
Projekti i ndertimit te autostrates, projekt ky me i
madhi ndonjehere qe qeverite e Shqiperise kane pase
qe nga themelimi i shtetit, do te perforcoje edhe me
shume lidhjet edhe ashtu vellazerore te dy shteteve
dhe popujve, dhe do te beje edhe me te kalueshem
kufijte jo vetem per qindra-mijera kosovare qe do te
kalojne pushimet atje, por atyre do tu ipet edhe
mundesia e punesimit sezonal.
Po kete vit, qe nga 1 maji deri mė 30 tetor tė kėtij
viti aplikohet regjimi i lehtesuar i kalimit kufitar
ndermjet Republikes se Kosoves dhe Republikes se
Shqiperise. Por jo vetem Kosova do te kete
perparesi, edhe banoret maqedonas dhe shqiptare te
Maqedonise dhe shtetasit e Serbise e te Malit te Zi
do te perfitojne shume ne nje te ardhme te afert.
Perforcimi i kontakteve mes njerezve paraqet nje
perfitim konkret dhe substancial per permiresimin e
jeteses dhe qasjen drejte integrimeve evropiane per
gjithe qytetaret e Ballkanit perendimor. Ashtu si
edhe me konceptin ekonomik te CEFTA-s, shtetet e
Ballkanit perendimor do duhej te punonin edhe ne
liberalizimin e vizave per shtetasit e ketij rajoni,
ne menyre qe komunikimi mes njerezve te behej pa
pengesa, dhe me kalimin e kohes, kjo do tu ndihmonte
njerezve ne kuptimin e mirefillte te permiresimit te
kushteve te jeteses, tejkalimit te problemeve
nacionale dhe perqafimit te nje vizoni per nje te
ardhme te perbashket si teresi, ne Bashkesine e
madhe Europiane. Hapja e kufijve gjithashtu do te
kontribuonte ne kuptimtin e ndersjelle dhe te
mirefillte mes njerezve te gjetjes se zgjidhjeve per
temat qe prekin interesat e perbashketa te popujve
te Ballkanit si energjia, transporti, tregtia,
turizmi etj.
Turizmi ne vecanti do ti ndihmonte vendeve te
Ballkanit perendimor qe te promovonin rritjen e
investimeve dhe krijimin e puneve qofte sezonale apo
atyre me te qendrushme. Zhvillimi i mundesive per
gjenerimin e te ardhurave eshte prioritet i te
gjitha vendeve ne rajon, dhe askund tjeter me mire
dhe me lehte nuk do te mund te gjindej hapsira per
nje potentical te tille te krijimit te puneve se ne
sferen e turizmit.
Kosova dhe Shqiperia kane shume pune per te bere ne
krijimin e nje ekonomie te qendrueshme, lufitmin e
korupsionit dhe krimit te organizuar, trafikimit te
qenieve njerezore dhe shume dukurive tjera negative.
Por ndertimi i rruges se re dhe integrimi edhe me i
shpejte i popujve te te dy shteteve ne planin
afatmesem dhe afatgjate do te kete efekt te madh
pozitiv ne zhvillimin ekonomik qe ne menyre direkte
lidhet me krijimin e vendeve te reja te punes,
rritjen e bizneseve dhe te te ardhurave, si dhe
flukin me te madh te investitoreve rajonale dhe
globale.
Kjo ne nje menyre do te behet edhe synim strategjik
per perpilimin e politikave strategjike per
vendim-marresit ne te dyja anet e kufirit
2009-05-03
5

IDENTITETI NACIONAL DHE GLOBAL I SHBA
Shkruan : FADIL LEPAJA
Mediat amerikane, nė prag tė zgjedhjeve
presienciale, diskutonin pak a shumė nė nivel
akademik idenė se cila zgjedhje do tė ishte mė e
mirė pėr kreun e shtetit amerikan. Gjithėsesi,
pajtoheshin, duhej tė ishte njė zgjedhje e cila po
ndodhte pėr herė tė parė dhe e cila do tė ishte
mesazh i fuqishėm pėr vetė shoqėrinė amerikane, por
sidomos pėr botėn. Elita amerikane, sidomos ajo
intelektuale e kishte kapur idenė e ndryshimeve.
Elita politike, ushtarake dhe sidomos e biznesit
ende luhatej nė dilema. Dilemat e tyre pasqyroheshin
edhe pėrmes medias masive duke pranuar nevojėn e
ndryshimeve, tė cilat shpeshherė rezultonin me
pėrpjekje pėr ndryshime kozmetike. Ato nė nė dukje
tė parė, sidomos pėr jo-amerikanėt, ishin paksa tė
quditshme, duke pasur parasyshė se bėhej fjalė pėr
personalitetin i cili do tė ishte non-stop nė krye
tė medias globale. Gazetarėt propozonin dhe
preferonin qė elektorati tė zgjedhė njė nga tė tri
mundėsitė e pėrfolura mė sė shumti dhe e cila kishte
tė bėnte me subkultura tė paafirmuara, tė
palegjitimuara sa duhet, e madje edhe tė ndrydhura:
ata parashikonin njė zonjė, njė homoseksual apo njė
me ngjyrė pėr kryetar tė shtetit tė tyre dhe kjo do
tė ishte risia . Mesazhi, sipas krijuesve tė
opinionit do tė ishte: te ne tė gjitha janė tė
mundura, ne jemi shoqėri e hapur, e mundėsive tė
barabarta, pa paragjykime.
Ambienti nacional dhe global i ndryshimeve
Njė prognozė e agjencionit amerikan tė
inteligjencias, tė njohur anembanė globit me
akronimin CIA , e bėrė publike kohėve tė fundit,
parashihte se deri nė fund tė gjysmės sė parė tė
kėtij shekulli, tė bardhėt nuk do tė jenė mė shumicė
nė SHBA, duke hapur kėshtu shumė ēėshtje qė kanė tė
bėjnė me vet themelet e shoqėrisė amerikane,
Amerikės sė bardhė, si probleme tė identitetit dhe
kulturės sė pėrbashkėt e cila ishte model pėr kombet
e tjera.
Edhe ambienti global po ndryshonte esencialisht.
Shoqėria bashkohore, tashmė ėshtė e qartė dhe e
pranuar nga intelektualėt mė nė zė tė kohės, po
lėvizė nėpėr shtigje tė parrahura dhe pranohet se
kanė lėvizur shumė shtylla tė dijes dhe tė besimeve
tradicionale. Sfidat kryesore tė njerėzimit ende
mbeten pa pėrgjigjje. Mė nuk ėshtė teatralizėm kur
thua : kah po shkon njerzimi? Madje, as kur thua kah
po shkon njeriu, si qenie jo vetėm shoqėrore, por
edhe biologjike ? Njerzimi projekton konstruksione
nė gjithėsi dhe civilizime nė planete tjera pėr tė
mundur mbipopullimin. Njerzimi projekton zgjatjen e
jetės pėrtej kufinjėve tė njohur. Njerzimi ndėrton
akcelerator gjigant pėr tė kuptuar esencėn e
kosmosit...njeriu...
Njė qasje subjektive nga Prishtina
Amerika dhe presidentėt Klinton dhe Bush, ishin
kėndej , me ne, kur na duheshin mė sė shumti, kur
njė popull fqinjė pėrpiqej jo vetėm tė i impononte
vlerat dhe normat e tij popujve pėrreth, por po
pėrpiqej dhunshėm tė shfaroste gjithė ata qė nuk e
pranonin si tė vetin identitetin e tyre kulturor,
politik dhe fetar. Shumė kohė do tė kalojė dhe ne
edhe kur arsyeja na flet ndonjėherė ndryshe, do tė
jemi subjektiv dhe do tė kemi njė qasje tė veqantė
pėr shtetin e Amerikės dhe shoqėrinė amerikane nė
pėrgjithėsi. Nėn kėto ndjenja, po shikoja, bashkė me
miliarda njerėz tė tjerė anembanė botės, presidentin
e ri Barackk Obama i cili sapo e kishte bėrė, mbi
Bibėl betimin pėr besnikėri ndaj kushtetutės. Kishte
zbritur nga makina e tij super e blinduar dhe po
ecte kėmbė, bashkė me gruan e tij, metrat e fundit
drejt Shtėpisė sė Bardhė, rezidencės sė presidentit
amerikan qė do tė jetė edhe shtėpia e tij gjatė
katėr viteve tė ardhshme. Pėrshėndeste fėtyrėqelur,
sa majtas sa djathtas, me lėvizje tė pėrmbajtura
dore, por qė dėrgonte mesazhe paqeje dhe dashurie,
ndėrkohė qė populli shumėngjyrėsh i kryeqytetit
rreshtuar anash e brohoriste. Kėto pamje mė ngjallėn
njė vizion pėr njė kosovar, nga familje e pėrzier
(serbo-shqiptarė) i cili do tė ecte kėmbė nėpėr
qendėr tė Prishtinės deri te presidenca, duke kaluar
nėpėr Sheshin Skenderbej. Me gjasė ngjashėm dhe po
aq pabesueshėm do tė pėrjetohej njė shqipėtar i cili
do tė ecte drejtė rezidencės presidenciale nė Shkup,
Podgoricė apo Beograd ku shqipėtarėt pėrbėjnė njė
pakicė. A do tė ishte e mundur tė pėrcillte mesazhin
e njejtė dhe a do tė pranohej nė mėnyrė tė njejtė
edhe nė Ballkan? Nė botė?
Pėrse ėshtė e pamundur kjo, tani?
Se as njė komb, i madh apo i vogėl qoftė, nuk heq
dorė nga identiteti i vet vullnetarisht, kjo tashmė
ėshtė dėshmuar. As qė bėhet fjalė pėr tė pėrqafuar
me vullnet tė lirė, njė identitet tė kombit tjetėr,
aq mė tepėr nėse ka luftuar me tė, nėse ka qenė i
shkelur, i pėrbuzur i shtypur. Historia njeh plot
shembuj asimilimi tė dhunshėm, apo edhe tė
shfarosjes sė popujve, por nuk njeh heqje dorė
vullnetarisht nga identiteti i vet (kėtu nuk hyjnė
konvertimet e grupeve tė vogla, pėr motive nga mė tė
ndryshmet, tė cilat janė dukuri e herėpashershme
edhe te ne) .
Shumė pėrpjekje tė pėrfolura dhe tė provuara nėpėr
botėn, tė cilat janė pjesė e historisė mė tė re,
janė bėrė nė ish vendet socialiste me identitete tė
reja, me pretendime integruese si kombi sovjetik,
jugosllav dhe kreatura tjera pėrmes tė cilave
pretendohej tė tejkalohen dallimet etnike,
religjioze (ateizmi promovohej si religjion i ri)
apo racore dhe kulturore. Nė fakt edhe kultura
tradicionale ishte shpallur e vjetėruar dhe ishte
hedhur nė plehun e historisė. Mirėpo, edhe
pėrkundėr maqinerisė sė fuqishme tė propagandės
komuniste, kėto kombe dėshtuan edhe pėr tė
gjallė tė kėtyre kreaturave artificiale federale.
Nė fakt, kombi Jugosllav, dhe ai sovjetik, ishin
koncipuar mbi parime, pak a shumė tė ngjashme me ato
mbi tė cilat u ngrit dhe fuqizua kombi amerikan, por
kishte njė dallim esencial. Qytetarėt amerikan (e
ngjashėm ėshtė edhe me ata kanadez, australian e
disa tjerė), tė gjithė ishin ardhacak nė Amerikė,
Australi, Kanadė dhe ata lėshuan-krijuan rrėnjė tė
tjera, tė reja, duke vėnė nė plan tė dytė rrėnjėt e
origjinės tė cilat me kohė mbetėn vetėm pjesė e
kulturės dhe traditės familjare e cila nuk e
pengonte funksionimin e shoqėrisė. Ndėrkaq, ky
eksperiment u provua me kombe tė cilat jetonin nė
tokėn e tyre dhe ruanin kulturėn e tyre, rezultoi tė
jetė i vėshtirė, sepse popujt refuzonin tė ndėrronin
identitet, qoftė ai fetar apo kombėtar dhe nuk
pranoni administratėn dhe normat e imponuara. Rėnia
e madhe e komunizmit e qiti nė harresė tė plotė kėtė
pėrpjekje integruese tė dhunshme si model i cili nuk
duhej ndjekur. Nė fakt, nga popuj dhe kultura tė
ndryshme, rendi i ri botėrorė i plasuar nga
perėndimi i zhvilluar, i bardhė dhe kristian dhe i
pėrcjellur nga njė makineri e fuqishme financiare
dhe ushtarake u pėrjetua pak a shumė ngjashėm me
modelin sovjetik, pra si njė model i imponuar dhe
solli edhe deri te refuzime dhe konfrontime.
Pėrse fitorja e Obamas u vlersue si pėrtritje e
idealit amerikan?
Amerika, ishte dhe me gjasė do tė mbetet vendi i
mundėsive tė mėdha , ku njerėz nga mbarė bota
shisnin krejt qka kishin , pėr tė filluar jetė tė
pėreplot me shpresa dhe mundėsi. Amerika ishte
shebull i njė kombi tė krijuar pas dyndjeve tė mėdha
tė shtresave tė varfėra nga evropa, nga kombe tė
ndryshme , kultura tė ndryshme tė cilat krijuan
identitet tė ri , tė pėrbashkėt. Pavarėsisht se nga
vjen , qė nė start ishe amerikan, kjo ishte njė
formė mirėseardhėje nė identitetin e ri , i cili
pranohej me automatizėm qysh nė momentin kur
individi ndeshej me maqinerinė e fuqishme shtetėrore
dhe konvertimi kombėtarė bėhej aty pėr aty duke e
pranuar atė si njė tė arritur tė madhe pėr tė dhe
familljen e vet. Me kėtė identitet tė ri fitoheshin
tė drejta dhe mundėsi tė barabarta dhe tė
garantruara me kushtetutė, dhe qė mundėsonin tė ishe
i suksesshėm nė qdo profesion dhe pozitė shoqėrore,
natyrisht mvarėsisht prej pėrpjekjeve dhe aftėsive
tė tua. Natyrisht ,mjaftonte tė mos jesh zezak,
hisanik, apo grua sepse atėherė nuk do tė duhej tė
shpresoje apo tė synoje tė bėhesh president.
Nė fakt, modeli amerikan i kishte disa defekte tė
cilat nuk binin nė sy nga suksesi i madhe ekonomik
dhe funksionimi i shkėlqyer i integrimit dhe
shkrirjes sė qytetarve nga e mbarė bota nė njė
shoqėri, kulturė dhe komb unik , tolerant ndaj tė
gjitha ideve , kulturave, religjioneve. Kombi
amerikan, i cili sidomos ne shekullin e XX u bė
model, nė mes kombesh tė botes, sidomos pėr
zhvillimin ekonomik dhe demokracinė , me nje kulturė
me rrėnjė evropiane dhe afrikane, por e hapur pėr tė
gjitha ndikimet e mundshme , mexhithatė sundohej nga
tė bardhėt dhe nga tė krishterėt. Jo fort moti, njė
zezak me vizion e tha fjalinė e madhe tė cilėn e
gjenė tashmė nė libra shkollorė nė mbarė botėn. Ai e
tha njė fjali tė thjeshtė, tė kuptueshme edhe pėr
njė fėmijė, por jo tė pranueshme nga tė gjithė,
sidomos nė shoqėrinė amerikane. Ai tha Unė e kam
njė ėndėrr dhe kur , pėrpak e preku me dorė kėtė
ėndėrr, njė dore tė fshehtė , konspiracioni, bėri qė
ajo tė mbetej vetėm ėndėrr deri kėto ditė. Endėrra e
tij , pėrkundėr komenteve tė shumta tė medias dhe
opinionit tė shqetėsuar i cili pėrpiqej qė nė tė tė
projektonte filozofinė e vjetėr amerikane tė
suksesit dhe garės sė individve, nuk ishte
individuale, nuk ishte vetėm politike, apo
ideologjike, por ishte nje vizion tjetėr pėr
amerikėn dhe rrjedhimisht edhe pėr botėn. Njerzit,
ose shumė nga ata, nėn presionin e medias sė bardhė
,e kuptuan gabimisht se ai angazhohej pėr njė ėndėrr
amerikane separate, pėr njė amerikė tė zezė, se ai
ndiqte ėndėrrėn e tijė personale pėr sukses, por nė
fakt ėndėrra e tij shikonte pėrtej asaj qė shihnin
njerzit e thjeshtė. Ai angazhohej pėr njė amerikė
shumėngjyrėshe, ku kombi amerikan do tė ishte
bashkėsi e njerzve tė barabartė , ku kombet dhe
racat e botės do tė tejkalonin identitetin e tyre
kombėtarė dhe racial , pėr tė u shėndėrruar nė
alternativėn e vetme dhe prijėse tė identitetit tė
ri global. Rendi i ri botėror , me idealin e Martin
Luter Kingut po e fitonte bazėn ideore mbi tė cilėn
do tė pėrhapej dhe do tė valvitej si flamur anemban
globit.
A ėshtė ideja dhe vizioni i shpalosur i Presidentit
Obama baza mbi tė cilėn do tė ngritet Kombi global
i cili do tė kėrkoi edhe institucione ekzekutive
globale, si kėrkesė esenciale e tregut botėrorė i
cili vetėm me krizėn e tanishme ekonomike tregoi se
sa i integruar dhe i ndėrvarur ėshtė? Amerika e
bardhė, amerika e industrisė sė rėndė, amerika e
naftės dhe armėve, e cila dominoi globin gjatė
gjysmės sė dytė tė shekullit tė kaluar, e mbylli atė
me njė shpėrndarje dhe shtrirje tė jashtėzakonshme
tė ushtarve dhe makinerisė jo vetėm jashta shtetit
dhe jashta kontinentit , duke u futur kėshtu nė njė
luftė pa krye me popuj tė kulturave , racave dhe
feve tė tjera.
Nevoja e ndryshimeve ndihej nė ajėr
Se Amerika duhej tė bėnte ndryshime tė thella , pėr
tė mbetur komb model pėr gjitha kombet , racat dhe
tė gjitha kulturat kjo ishte bėrė aq e hetueshme
edhe nė media , nė opinionin publik tė amerikės, sa
tė gjitha shtresat filluan tė projektojnė idetė e
tyre.Madje edhe grupet margjinale. Tė gjithė e dinin
se kryetari i ardhshėm amerikan do tė ishte jo vetėm
dikush tjetėr ( se z.Bush po linte Shtėpinė e Bardhė
kjo kuptohej edhe nga kufizimet kushtetuese), apo
nga parti tjetėr, por edhe se do tė ishte diqka
tjetėr. Diqka qė do ti ndodhte Amerikės pėr herė tė
parė. Opinioni kalkulonte me dilemat amerikane : Do
tė kemi njė grua presidente, njė gay president , njė
....qkado tė jetė vetėm tė jetė pėr herė tė parė.
Nė fakt media dhe opinioni amerikan nė pėrgjithėsi ,
qysh nė pėrzgjedhjen e kandidatit demokrat u
orientua se me presidentin e ri duhej tė
legjitimohej Amerika shumėracore. Komunitetet e
fuqishme, hispanike, zezake, kineze dhe aziatike nė
pėrgjithėsi kishin filluar dhe kishin ngritur
sub-shoqėri kompakte mbrenda shoqėrisė amerikane dhe
aty vėshtirė funksiononte edhe administrata e
vendit. Nė fakt, pas 11 shtatorit, ishte rritur
mosbesimi nė mes tė bardhėve dhe afro-amerikanve dhe
popullatės me prejardhje nga vendet islamike.
Amerika , gjithnjė e mė tepėr , pėrkundėr fuqisė
ekonomike , ushtarake dhe kulturės urbane dhe
demokracisė qė exportonte kishte filluar tė shfaqte
kufizimet e veta nė synimet pėr tė qenė lidere e
rendit tė ri botėror.
Nė fakt pjesa dėrmuese e popujve me potencial tė
rėndėsishėm ekonomik, ushtarak dhe politik kishin
realizuar tashmė identitetin shtetėror duke krijuar
gati 200 shtete. Duke marė parasyshė se numri mė i
madh i shteteve tashmė nuk i pėrkiste botės sė
zhvilluar dhe botės sė bardhe , apo botės sė
krishtere, kopjimi i modelit dhe kulturės sė
krishtere amerikane filloi tė rrėnonte mitin
amerikan pėr njė shoqėri funksionale , tė zhvilluar
edhe me harmoni nė mes njerzve me origjina tė
ndryshme. Derisa njerzit kishin hequr dorė pak a
shumė nga etnia e tyre e origjinės, problemi i
dallimeve racore dhe religjioze po merrte njė
dimension tjetėr nė vet amerikėn. Dominimi amerikan
i botės mė nuk po pranohej natyrshėm, sepse po
kuptohej si dominim i tė barėdhve, si dominim i tė
krishterve nė kohėn kur nė botėn bashkohore tė
bardhėt dhe tė krishterėt tashmė janė njė pakicė e
ndieshme.
Obama, njeriu nė qendėr tė brandit tė ri amerikan
Barack Obama duket tė jetė , gjykuar nga biografia
dhe paraqitjet e tijė , njė njeri , njė vizionar ,
dhe njė politikan briljant . I lindur nga prind me
origjinė nga raca dhe religjione tė ndryshme , me
babėn afro-amerikan musliman dhe nėnėn e bardhė tė
krishtere ai doli nė sipėrfaqe , nė kohėn kur
shoqėria amerikane po klithte pėr ndryshime, dhe ajo
qė pėr dikė tjetėr do tė kishte qenė hendikap, pėr
tė doli tė jetė pėrparėsi. Ai fitoi bindshėm
pėrballė njė kandidati, i cili ishte hero lufte, i
bardhė dhe me njė biografi po aq tė shkėlqyer.
Kujtojini rrethanat e vetėm para disa dekadash, kur
e gjithė oratoria dhe biografija brilante e z. Obama
nuk do ta kishin ndihmuar atė tė shtroj kandidaturėn
e tijė pėr kryetar. Ndėrkohė qė , kėto ditė ,
mėsojmė nga media se amerika pėrpos kryetarit tė
parė me ngjyrė, pėrzgjodhi edhe nė njė pozicion
tjetėr tė rėndėsishėm , tradicionalisht konzervativ
, edhe njė jo tė bardhė. Partia Republikane nė SHBA
zgjodhi pėr kryetar njė njeri me ngjyrė.
Prognozat e CIA-s nė tė shumtėn e rasteve kanė
rezultuar tė jenė tė sakta. Ndryshimet nė strukturėn
etnike, racore, kulturore dhe me njė fjalė
shumėdimensionale nė vetė amerikėn po pasqyrojnė nė
fakt raportin nė mes civilizimeve globale. Fuqitė e
reja ekonomike dhe politike po e imponojne edhe
raportin dhe relacionet e reja nė mes popujve dhe
kulturave. Qdo ndryshim pa model dhe pa vizion,
rrezikon tė shėndrrohet nė anarki dhe konfrontime.
Pėrderisa anarkia mbrenda njė shoqėrie sadoqoftė tė
jetė e madhe, mexhithatė mund tė jetė e kontrolluar,
nė pėrmasa globale kjo do tė thoshte konfrontim
global. As skenaristėt e filmave horror nuk do tė
mund tė imagjinonin ēfar do tė ndodhte nė njė botė,
me plot shtete qė kanė armė atomike dhe pėrplot
njerėz qė mendojnė se qelsat e plastikės i hapin
dyert e parajsės. Institucionet globale janė para
njė reforme tė domosdoshme dhe forcimi i ingerencave
ekzekutive tė tyre paraqitet tė jetė i domosdoshėm
duke pasur parasyshė pasojat globale tė krizės sė
fundit ekonomike e cila rrėxoi se kuti kartuqi disa
nga bankat dhe kompanitė e fuqishme tė botės sė
sotme.
Barack Obama duket tė jetė i vetėdijshėm plotėsisht
pėr sfidat jo vetėm tė shoqėrisė amerikane por edhe
asaj globale. Deklarimet e para publike pėrmbajnė
mesazhe pajtimi dhe afrimi edhe me armiqėt e
deridjeshėm. Ai , ditve tė fundit ofroi dorėn e
miqėsisė pėr tė gjithė popujt, shtetet , kulturat,
fetė, civilizimet , madje edhe ato tė cilat nė vend
tė dorės sė miqėsisė i kishin mbledhur duart e tyre
nė grushte pėr konfrontim.
Presidenti amerikan, mė nuk mund tė paragjykohet pėr
racizėm, apo mosdurim pėr kulturat e tjera. Kushdo ,
pėrgjatė globit, kur e sheh nėpėr fotografi duke
pirė coca cola apo pepsi, nuk do tė e sheh atė si
kėrcnim apo imperializėm kulturor , por si njė njeri
qė po pi njė pije tė kėndshme freskuese por wdhe njė
model dhe njė vizion pėr tu ndjekur
4

ISLAMI TRADICIONAL PER KOHEN MODERNE ?
Shkruan: Gėzim Selaci
Rizbulimi i identitetit musliman pas rėnies sė
regjimit komunist tek ne ėshtė pėrcjellė me probleme
tė shumta dhe tė rėnda. Ėshtė shkaktuar njė neveri
ndaj trashėgimisė islame nė identitetin kombėtar nė
kontekstin bashkėkohor nė rrethanat e reja nė tė
cilat ėshtė gjetur kombi. Kjo mund tė ketė ndodhur
pėr shkaqe tė ndryshme, por gjithsesi
konceptualizimi i gabueshėm dhe jofunksional i fesė
ka qenė njė nga shkaqet kryesore.
Sidoqoftė, nė pėrpjekjen pėr tė zgjidhur kėtė, ėshtė
propozuar Islami tradicional si i vetmi model qė
siguron njė marrėdhėnie paqeje me identitetin tonė
kombėtar. Por, a e ka fuqinė ky Islami tradicional
tė jep njė alternativė tė zbatueshme dhe me shanse
pėr sukses pėrkundėr sfidave dhe ēėshtjeve moderne?
Muslimanėt sot po kalojnė nėpėr njė fazė tė veēantė
tė historisė sė tyre teksa gjenden nėn njė presion
tė nevojės pėr tiu pėrshtatur ndryshimeve qė sollėn
rrethanat e reja nė botė. Kėshtu, edhe komponenti
islam nė identitetin tonė kombėtar po rimendohet nė
kontekst tė pėrkatėsisė shumėfetare dhe tė tė
imagjinuarit tė njė identiteti kombėtar me vlera
perėndimore. Kėshtu pra, muslimanėve u shtohen
probleme tė reja.
Pėr tiu adresuar kėtyre problemeve qė shtresohen,
muslimanėt janė gjetur para nevojės pėr njė kompas
etik qė do tiu referoheshin nė lidhje me ēėshtje
morale. Ndėrsa Islami tradicional nuk frymėzon,
kurse Bashkėksia Islame e Kosovė (BIK) ėshtė kredhur
nė njė letargji akademike dhe komunikuese (mediale),
alternativat qė ofrojnė strukturat e tjera duket se
janė mė tėrheqėse pėr brezat e rinj tė muslimanėve.
Shumė prej kėtyre alternativave nuk mund tiu
atribuohet ndonjė e keqe, ndėrsa BIK-u nuk ka parė
probleme tek ato. Mirėpo tė tjerat mund tė lindin mė
shumė probleme se sa qė zgjidhin. Nė tė vėrtetė gati
tė gjitha kėto nuk kanė dalė si alternativa
pozitive, domethėnė qė kanė propozuar zgjidhje;
procesi i krijimit tė identitetit tė tyre ka qenė
negativ, domethėnė ato e kanė definuar veten dhe
kanė rekrutuar simpatizantė duke u definuar si tė
ndryshėm ndaj modelit tė rrymės qendrore, duke
treguar se si janė tė ndryshėm nga modeli i BIK-ut.
Kėtu edhe mund tė hyjė sherri, ngase kėto kode
alternative qė nuk mendohen mirė, hapin rrugėn e
indoktrinimit, shpėlarjes sė trurit, mendėsisė
grupore, ekstremizmit, e tė tjera.
Nė kėtė gjendje faktike, BIK ėshtė gjetur ndėrmjet
dy zjarreve: mohimit tė problemit, thua se asgjė nuk
po ndodhė, dhe alarmimit pėr tė, thua se e keqja mė
e madhe vjen kėtej. Me sa duket BIK nuk flet njė
goje, andaj nuk ka njė qėndrim unik zyrtar.
Sidoqoftė, ėshtė e qartė se njė numėr grupesh kanė
ofruar tashmė alternativat e tyre dhe kanė fituar
simpatizantė. Nuk do mend se jo tė gjitha nga kėto
janė nė tė njėjtėn linjė me rrymėn qendrore qė e
ndjek dhe e promovon BIK.
Megjithatė, nėse dikush nga Bashkėsia Islame sheh
rrezikun tek kėto kode a modele alternative, kjo nuk
ėshtė e tėra qė pritet nga kjo organizatė lidere
fetare. Roli i BIK-ut nuk kufizohet nė gjetjen e
gabimeve dhe identifikimin e rreziqeve. Pritshmėria
nga kjo organizatė ombrellė fetare ėshtė shumė mė e
madhe se sa tė konkludojė gjėrat e njohura; ajo
duhet tė ofrojė alternativė, nėse do tė jetė
organizatė udhėheqėse. Roli i BIK do tė mund tė
ishte mė pozitiv, dhe pėrveē qė tė tregojė se ēfarė
Islami nuk na duhet, ajo do tė duhej tė ofronte njė
model tė Islamit qė na duhet. Natyrisht, qė tė
tėrheq brezat e rinj tė muslimanėve, ky model duhet
tė tiu adresohet ēėshtjeve dhe brengave
bashkėkohore.
Pra detyra e BIK-ut ėshtė jo vetėm tė thotė se si
nuk duhet, por edhe si duhet. Ekzistimi dhe vazhdimi
i alternativave problematike ėshtė pėrgjegjėsi edhe
e BIK-ut. Kėshtu, ngase ky rrezik dhe rreziqe tė
tjera ekzistojnė nė njė masė tė madhe nė saje tė
dėshtimit tė BIK-ut pėr tė ofruar njė alternativė
ndaj islamit tradicional, dhe jo nė saje tė
dėshtimit pėr tė ruajtur atė.
Pėr njė tė kuptuar tė ri tė islamit
Nė mėnyrė qė identiteti islam nė sistemin e
identitetit tonė kombėtar ti kontribuojė
emancipimit dhe zhvillimit tė kombit, ėshtė i
nevojshėm njė tė kuptuar (fikh) i ri i Islamit qė do
tė dilte si rezultat i njė diskursi akademik i
arsyetimit dhe interpretimit (ixhtihad) pėr tė
nxjerrė kuptime tė reja. Ky interpretim duhet tė
themelohet mbi traditėn pėr tė krijuar njė diskurs
tė ri e tė vlefshėm pėr kohėn dhe rrethanat aktuale.
Fatkeqėsisht, kjo sfidė nuk ėshtė pėrballė me sukses
nga elita dhe organizatat fetare nė vend.
BIK-u duke mos pasur fuqinė dhe kapacitetin tė
ofrojė njė tė kuptuar tė tillė, kėmbėngul nė njė
Islam tradicional. Nė radhė tė parė, nuk ėshtė
bėrė e qartė se ēfarė nėnkuptohet me nocionin
Islami tradicional, por ai shpeshherė reduktohet
nė rite tė detajuara qė mullatė kryejnė nė festa e
ceremoni mortore. Ky Islam tradicional ka dėshtuar
tiu adresohet ēėshtjeve bashkėkohore qė kanė lindur
rishtas, andaj nuk ka qenė tėrheqės pėr brezat e
rinj tė muslimanėve
Ideja e njė tė kuptuarit tė ri tė Islamit i frikėson
shumė muslimanė, prandaj ēdo thirrje e kėtij lloji
mund tė pėrballet me rezistencė. Andaj, pėr tė
shtuar shanset pėr pranim, kjo thirrje duhet tė vijė
nga autoritete tė pamohueshme fetare. Gjithherė
ėshtė mė e lehtė tė projektosh diēka nė mendje dhe
letėr, por e vėshtirė tė bindėsh tė tjerėt pėr tė.
Disa mendojnė se Islami ėshtė uniform dhe nuk ka se
si tė kuptohet nė mėnyra tė ndryshme. Mirėpo, Islami
qė nga fillimi asnjėherė nuk ka qenė uniform;
aspekte dhe ēėshtje tė ndryshme tė tij janė kuptuar
nė mėnyra tė ndryshme. Se me ēfarė tė drejte dikush
mund tė pretendojė se bash tė kuptuarit e tyre ( apo
fikh-u i tyre) ėshtė absolutisht tė kuptuarit e
drejtė, dhe se nuk ka alternativė, mund tė
shpjegohet vetėm me terme tė fanatizmit grupor dhe
sektarizmit.
Tė tjerėt frikėsohen nga tė kuptuarit e ri, ngase
nuk kanė vizion se cila ėshtė alternativa.
Sidoqoftė, alternativa nuk ėshtė e dhėnė dhe qė pret
tė zbulohet; atė duhet krijuar.
Mirėpo, qė tė arrihet kjo, problemit duhet qasur nė
mėnyrė tė duhur dhe duhet bėrė pyetje tė duhura,
ndryshe nuk arrihet askund. Sė pari trashėgimia
islame duhet tė rimendohet dhe ti nėnshtrohet njė
diskutimi e debati akademik e intelektual. Ky
rimendim duhet tė jetė i kujdesshėm dhe tė bazohet
nė lexim tė tė arriturave shumė shekullore tė
mendimit islam, i cili shėrben si njė themel i fortė
mbi tė cilin duhet ndėrtuar njė diskurs qė do tė
ishte funksional dhe i dobishėm nė kontekstin aktual
tė kombit.
Njė qasje e balancuar dhe sistematike ėshtė tejet e
rėndėsishme, posaēėrisht nė kėtė kohė kur komponenti
islam po rimendohet nė kulturėn dhe identitetin tonė
kombėtar.
Detyrė e vėshtirė? Kush e tha se udhėheqja dhe
pėrfaqėsimi i njė bashkėsie fetare ėshtė detyrė e
lehtė!
3

TE KONVERTUARIT DHE TIPOLOGJIZIMI I VETEDIJES FETARE
NE SHOQERINE BASHKOHORE
Shkruan: Ferdi Kamberi
Tė flasėsh pėr konvertimin dhe tipologjizimin e
vetėdijės fetare nė shoėqinė bashkohore, pa dyshim
se nuk do tė mjaftonte me kaq rreshta, sepse nė
paradigmėn shkencore kėrkon njė analizė tė thellė
tologjike, filozofike, sociologjike etj.Debati pėr
religjionin kohės sė fundit ka marrė pėrmasa
jashtėzakonisht globale, si nė qartėt kombėtare
ashtu edhe nė ato ndėrkombėtare po debatohet pėr tė.
Temė diskutimi tani mė ėshtė bėrė diskursi mbi
religjionin si njė formė e vjetėr e vetėdijės
shoqėrore, dhe procesi i konvertimeve qė pothuajse
ka marrė njė hov tė madh dhe natyrisht se kjo ka njė
ndikim si pozitiv ashtu edhe negativ.Nė shoqėritė
moderne apo sipas disa autorėve nė postmodernizėm
(lexo : Liotar Dija nė Gjendjn Postmoderne) ku ka
njė pluralizėm fetar, qė secili mund ta shpėrfaqė
identitetin e tij fetar dhe tė ketė lirinė e tij
fetare tė konvertimit, padyshim se kemi tė bėjmė me
shumė raste tė konvertimeve.Siē dihet nė shoqėritė
moderne ėshtė i prirur mė shumė indivdualizmi,
individi ka njė liberalizėm tė theksuar, pėr arsye
edhe ka martesa tė pėrziera tė konfesioneve tė
ndryshme, secili mund ta zgjedh partėnerin e jetės
sė njė konfesioni tjetėr fetar dhe kjo do tė ishte
normale pėr ta, sepse nė parim ekziston liria
fetare.Megjithė kundėrshtimet e organizatave fetare
se njė parim i tillė do tė ishte i kundėrt me
botėkuptimin dhe besimin fetar.Mirėpo ky (procesi i
konvertimit) nė vendet ku ka njė besim fetar me
mazhorancė pa dyshim se ndikon negativisht tek
rrethi, si pasojė e paragjykimeve tė shumta dhe
stereotipeve tė krijuara, gjė qė bėnė qė individi
apo grupi shoqėror tė shihet mė ndryshe.Njė rast tė
tillė duhet veēuar edhe nė Kosovė ku pėr procesin e
konvertimeve gjithnjė po hapen debate tė shumta,
duke kundėrshtuar kėtė shėndrrim apo duke u pajtuar
me tė. Edhe pse nė fund tė fundit secili religjion
nė doktrinėn e tij thekson tė drejtėn e individit
pėr vetėvendosjen e tij.
Konvertimi ėshtė njė proces i shkallėshkallshėm i
cili kėrkon kohė, kur njerėzit pėr shkak tė
faktorėve si mobiliteti social, martesa, miqėsia,
migrimet e ndryshme etj. detyrohen tė ndėrrojnė
pėrkatėsinė e tyre fetare ata nuk bėjnė konvertim
por njė ndryshim tė pėrkatėsisė fetare nga njė
organizatė fetare nė tjetrėn.Mirėpo konvertim do tė
thotė shėndrrim i Unit dhe i sistemit kuptimor bazė,
pra ky proces ka tė bėjė me ndryshimin e identitetit
dhe tė pėrkatėsisė nė njė situatė shoqėrore.Me fjalė
tė tjera mund tė themi se konvertimi ėshtė proces i
vėshtirė dhe i komplikuar, ngase kėrkon ndėrrimin e
sistemit fundamental, tė ''data bazės'' sė
botėkuptimeve dhe kėndvėshtrimeve, gjė qė ėshtė e
patolerueshme pėr ambientin e tij shoqėror, sepse
influencon edhe perceptimin mbi vetė kėtė rreth
social nga i konvertuari mbi vetė rrethin social.
Konvertimet zakonisht janė mė shumė tė pėrhapura nė
vendet perėndimore, pėrkatėsisht nė SHBA, sepse aty
ekziston multikulturalizmi dhe i ashtuquajturi
Kazani i shkrirjes sė kulturave Meltingpot ku
sipas disa hulumtimeve theksohet se afėr 40 % e
popullatės amerikane sė paku njė herė kanė ndryshuar
pėrkatėsinė e tyre sektare (Roof & McKinney).Mirėpo
kohėve tė fundit njė proces i konvertimit ėshtė duke
u rritur edhe nė Kosovė edhe pse Kosova njihet si
njė vend me mbi 90 % musliman.Rastet e fundit kanė
ndodhur ku disa familje janė konvertuar nga
identiteti fetar Islam nė atė katolik, por ka pasur
edhe raste tė kundėrta, gjė qė jemi deshmitarė i
asaj qė po ndodh.Siē dihet Islami e kundėrshton
konvertimin, pra tė kalosh nga besimi Islam nė njė
besim tjetėr ndalohet rreptėsisht dhe personi i
tillė quhet renegat.Mirėpo shtrohet pyetja pse ndodh
njė proces i tillė! Cilėt janė faktorėt qė
shkaktojnė kėtė konvertim? A ėshtė e drejtė e
individit tė ketė tė drejtėn e konvertimit? Dhe sa
ndikon kjo nė rrethin ( shoqėrinė) e tij,Kėto janė
disa prej pikave qė jemi munduar ti shqyrtojmė nė
kėtė analizė sociologjike me pak rreshta.
Pse ndodh konvertimi
''Konvertimi nė shoqėrinė kosovare pavarėsisht se
ēfarė thuhet dhe si thuhet, nuk ėshtė e vėrtetė qė
miratohet lehtėsisht nga shoqėria e gjerė''.Kjo
tregon vetė faktin qė pas rastit tė pėrmendur mė
lartė kemi pasur dualizma tė ndryshėm sa i pėrket
kėsaj qėshtje, ku njė pjesė e kanė pėrkrahur idenė
se ėshtė e drejtė e individit tė pėrcaktohet pėr
identitetin e tij fetar, apo ai mund tė jetė edhe
njė ateist nė kuptimin e plotė tė fjalės. Sepse nuk
jemi mė nė sistemet teokratike e totalitare ku ka
mungesė tė lirisė fetare dhe cėnohet ajo e drejtė,
por jetojmė nė sistemet e demokracive bashkėkohore
pikėrisht liberale dhe neoliberale.Ndėrsa pjesa
tjetėr ku bėjnė pjesė teologėt dhe prijėsit fetarė
theksojnė se ėshtė kundėr parimit dogmatik
religjioz, pikėrisht kundėr Islamit konvertimi nga
religjioni Islam nė njė religjion tjetėr, por nga
religjionet tjera mund tė ketė konvertime dhe njė
parim i tillė ėshtė i lejuar.Shihet qartė se
konvertimet nė shoqėrinė kosovare nuk mund tė
miratohen edhe aq lehtė si pasojė e shumė faktorėve
si : mungesa tolerancės fetare edhe pse nė parim
ekziston toleranca fetare ndėrmjet konfesioneve tė
ndryshme fetare, por kur bėhet fjalė pėr procesin e
konvertimeve kėtu kemi njė Stop me ngjyrė tė kuqe
qė tregon se shumica nuk mund tė pajtohen me
procese tė tilla, dhe individi apo grupi nė rast tė
konvertimit do ta ketė tė vėshtirė tė ketė raporte
reciproke me rrethin nė tė cilin jeton.Kėtu nuk mund
tė ketė tolerancė ndaj tė konvertuarit sepse me
ndėrrimin e fesė sė tij, ai (individi apo grupi)
ndryshon, evoluon edhe nė konceptet pėr shoqėrinė,
sjelljet e tij, mėnyrėn e pėrceptimit tė raporteve
ndėrpersonale, etj.
Shikuar nga aspekti i dioptrisė sociologjike kemi tė
bėjmė me shumė faktorė qė ndikojnė nė procesin e
kėtij shėndėrrimi-konvertimi. Si faktorė primar mund
tė konsiderohet ēėshtja e besimit dhe botėkuptimit
tė individit apo grupit, gjė qė tregon se ka mungesė
tė normave fetare nė njė organizatė fetare. Dhe kjo
ndodh shpesh si pasojė e besimit tė luhatshėm apo
themi mė mirė besimtarė labil.Pastaj kemi faktorėt
social dhe kohezionin shoqėror, kur nė njė religjion
tė caktuar ka mungesė tė kontrollit social, sepse
lidhja dhe integrimi i individėve nė aktivitete tė
ndryshme fetare nė parim mungojnė.Dhe si faktorė tė
tretė mund ti pėrmendim edhe idetė apo botėkuptimet
e ndryshme, qė individi i gjenė nė doktrinat e
ndryshme dhe pas konvertimit ai (invididi) ndjenė
njė gjendje shpirtėrore tė mirė, motivuese,
emocionale nė pėrkatėsinė fetare tė re tė tij.
Tipologjizimi i vetėdijes fetare nė shoqėrinė
bashkohore
Shoqėria bashkohore karakterizohet pėr nga
liberalizmi, kapitalizmi, shkenca, teknologjia,
andaj edhe invidi ka njė liberalizėm mė tė theksuar,
njė shpėrfaqje tė lirisė mė shumė se sa mė parė.
Megjithėatė, sot tė flasėsh pėr njė tipologji tė
till, padyshim se do tė kėrkonte njė studim tė
vaēant, me faktin se nė paradigmėn shkencore kėrkon
njė mund, kohė dhe intuitivisht njė hiperinteresim
jashtėzakonisht tė lartė.Diskurset e shumta nė nivel
ndėrkombėtarė kanė barė asisojė qė sot jo vetėm
prijėsitė fetarė dhe teologėt, por edhe shumė
studiusė tė shumė aspekteve tė ndryshme qė nga
antropologjia, psikologjia, sociologjia, filozofia e
tė tjera ti hyjnė njė studim prelinear pikėrisht
kėtij fenomeni, pra religjionit dhe vetėdijės fetare
nė shoqėrinė bashkohore.Andaj para se gjithash pėr
tė dhėnė njė tipologjizim tė vetėdijės fetare tė
pėrafėrtė mbi religjionet si pikėmbėshtetje duhet tė
na shėrbejnė komponentėt e religjionit, andaj kėto
nuk kanė mundėsi tė jenė tė barabartė duke marrė
parasysh fazat e caktuara tė zhvillimit tė tyre,
prandaj mund tė veēojmė:
Religjionet Dogmatike
Religjionet Emocionale etike
Religjionet Rituale (Tradicionaliste) dhe
Religjionet e Organizuara [1]
1.Religjionet dogmatike - janė tė karakterizuara nė
njė nivel shumė tė lartė tė zhvillimit tė mėsimit
fetar, ato ma shumė karakterizohėn pėr nga
dogmatizmi, pacenushmėria dhe nė vehte mbėrthejnė
njė fundamentalizėm, por edhe probleme tė ndryshme
shoqėrore.Njė tip praktik i kėtij tipi sot ėshtė
katolicizmi, pėrkatėsisht kisha katolike, ajo pėrveq
mėsimit fetar tė formuar ka edhe pėrgjigje pėr shumė
qėshtje tjera qė nuk janė tė lidhura drejtėpėrdrejt
me jetėn kishtare.
2.Religjionet emocionale ky tip nėnkupton
avancimin e ndjenjave dhe tė moralit, Tipe tė
tilla sot mund tė numėrojmė religjionin budist,
krishterizmin e hershėm dhe disa forma tė jestės
sektare tė religjionit sot [2]
3.Religjionet ritual zakonisht ky lloj tipi
religjionit manifestohet me ritualizimin dhe format
e ritualizimit tė religjioneve siē rasti shumė fise
indiane nė SHBA, apo edhe nė Australi e Zelandė tė
re, ku ende sot praktikojnė kultet dhe ritet e tyre
tė dikurshme.
4.Religjionet e organizuara janė ato religjione
moneteiste tė cilat kanė strukturė tė organizuar tė
mėsimit fetarė, institucionit zyrtar apo bashkėsisė
fetare e cila organizon shėrbesat dhe ka pėrgjegjėsi
pėr jetėn fetare tė atij religjioni.
Mirėpo ajo ēka na pasqyrohet tek shoqėria ėshtė se
pėrveq kėtyre formave apo tipeve tė religjionit ka
edhe forma tjera, qė mė shumė merret shkenca e
teologjisė nė studimin e tyre, megjithėatė sipas
mėnyrės sė sajimit religjionet i ndajmė nė
religjione tė themeluara dhe tė paraqitura nė mėnyrė
tė natyrshme. Tė parėve u dihet themeluesi
p.sh.Buda budizmi, ndėrsa tė dytat nuk kanė tė
caktuar themelues, por janė produkt i vetėdijės
kolektive [3]
Mirėpo nė kėtė drejtim ėshtė e domosdoshme tė thiret
edhe shkenca psikologjike, sidomos psikologjia e
religjionit e cila studion mėnyrėn e pėrceptimit tė
religjionit, pastaj procesin e afilacionit si dhe
mėnyrėn e pėrjetimit tė religjionit nga indivdėt dhe
shoqėria.Nė kėtė kontekst ėshė e rėndėsishme tė
flitet pėr njė tipologji apo tipologjizim tė
vetėdijės fetare, gjithmon duke folur nė kontekstin
aktual, pra nė shoqėrinė bashkohore, gjė qė kemi
shumė tipologji.Andaj, mund tė glorifikojmė disa
tipe tė vetėdijes fetare nė shoqėrinė bashkohore,
megjithėse janė tė shumta ato tipe, ne kemi
klasifikuar vetėm tetė eventualisht nėntė prej tyre.
Tipet e besimtarit nė shoqėrinė bashkohore :
Tipi i besimtarit tė Devotshėm ky tip besimtari
ėshtė i devotshėm, dhe praktikon vlerat dhe ritet
fetare si dhe respekton identitetet tjera fetare.
Pėr tė me rėndėsi ėshtė besimi i tij i lartė dhe
devotshmėria e tij.Pothuajse nė secilin religjion ka
tipe tė tilla, tė cilėt praktikojnė ritet e tyre
fetare dhe janė kundėr shpėrfaqjes sė dhunės, por
anojnė ka njė tolerancė nė mes tė religjioneve si
dhe kanė njė besim tė devotshėm nė fundamentin e
doktrinės sė tyre.
Tipi i besimtarit Fanatik kėtu kemi tė bėjmė me
njė besimtar i cili ēdoherė pėrdorė si instrument
psikologjik religjionin (besimin e tij fetar),
ndėrsa nė realitet ka mungesė tė praktikave fetare,
sepse nė parim ėshtė besimtar nė kuptimin figurativ.
Kritikon tė tjerėt pėr mospėrfillje tė ritualeve
fetare dhe veten e konsideron si tepėr tė integruar
nė organizatėn fetare tė cilės i pėrket, por
realisht ai nuk praktikon ritet fetare tė besimit tė
tij, ndėrsa nė masė mundet tė ketė njė ndikim
social, prestigj, dhe njė kredibilitet potencal si
njeri besimtar.
Tipi i besimtarit Militanto-Radikal tek ky lloj
besimtari primare ėshtė ekstremizmi, ai i sheh
vlerat moderne si tė prapambetura dhe qėllimi i tij
ėshtė kthimi nė fundamentalizmin e dikurshėm tė atij
identiteti fetar tė cilit i takon.Ky lloj besimtari
mundohet me tė gjitha mundėsitė tė ketė influence,
sidomos tek rinia dhe tė mbjellė tek ta urrejtje
ndaj identiteteve tjera fetare.Propagandon me
megalo-idetė e ndryshme, pastaj nxitė me tė madhe
urrejtje ndaj identiteteve tjera fetare dhe nė fund
ai flijon veten kinse nė rrugėn e shenjtė duke marrė
jetėn e njerėzve tė pafajshėm, tė cilin fakt
parimisht pothuajse ēdo doktrinė fetare e
kundėrshton. Megjithėatė kėta tipa konsiderojnė
vetėn e tyre qė janė nė rrugė tė drejtė dhe tė
etiketohen si tė ,,shpėtuaritė,, ndėrsa tė tjerėt,
realisht qė nuk i takojnė kėtij grupi janė tė
etiketuar si tė ,,humburitė,,.qė do tė shpėrblehen
me ferr nė botėn e amshueshme !
Tipi i besimtarit Laik ky lloj besimtari ėshtė i
veēantė pėr faktin se kohė pas kohe praktikon ritet
e tij fetare, dhe mund tė themi se ka disa njohuri
elementare rreth konfesionit fetar tė cilit i
pėrket, edhe pse ndoshta ato njohuri janė minimale,
por ka raste kur mund tė jenė kėto njohuri
maksimale, tė cilat individ tė ndryshėm gėzojnė.
Mirėpo karakteristikė tjetėr e kėtij besimtari ėshtė
se ka prirje dhe njohuri shkencore, dhe religjionin
e konsideron si formal. Pėr tė religjioni nuk
pėrmbanė ndonjė vlerė tė madhe, sepse primare pėr tė
ėshtė ndarja e fesė (religjionit) nga shteti, e
sidomos shtetin e sheh si superior nė raport me
religjionin.Ky tip besimtari ėshtė i pasionuar pas
pushtetit, kapitalizmit, prestigjit, influencės
sociale, me njė fjalė kėta tipa nė shkencėn e
sociologjisė etiketohen si ,,elita,, mė tė mirėt,
d.m.th. pėrsonat qė gėzojnė : pushtet, pasuri dhe
prestigj ku si tė till konsiderohen edhe nga masa e
gjerė, megjithėatė kėta tipa religjionin e kanė
vetėm formalitet, apo shkojnė nė kishė, xhami
rrallė, apo ndonjėherė.
Tipi i besimtarit Agnostik i padiferencuar
Konsiderohen ata tipa tė cilėt, pėrveq tė tjerave
nuk kanė ndonjė devotshmėri tė besimit edhe pse
defacto i takojnė ndonjė religjioni, andaj me njė
fjalė mund tė themi se ky tip edhe pse ndoshta beson
apo jo nė mbinatyrshmėn prap se prap ekziston njė
luhatje nė introspeksionin e tij.Pra, me ēdo kusht
ēdo herė lyp tė vėrtetėn dhe nė kuptimin e asaj qė
nuk kanė ndonjė pozicion tė qėndrueshėm. Agnostikėt
e padiferencuar janė kategori individėsh qė besojnė
nė limitet njerėzore dhe empirike tė njohjes sė
realitetit tė njėmendėsisė objektive dhe prejardhjes
sė materies.Janė tė padiferencuar nė kuptimin e asaj
qė nuk kanė njė pozicion tė qartė qėndrimi lidhur me
konceptet metafizike dhe fetare, siē janė Zoti,
ringjallja, etj.Kėta rrijnė nė njė gjendje vakumi
pėr tė vendosur se cila ėshtė e vėrteta fetare, tė
padiferencuar, tė pavendosur, konfuz, tė hezituar,
tė mėdyshur... Agnostikėt e padiferencuar vetėm nė
njė plan janė tė diferencuar: nė atė qė janė tė
padiferencuar! Labiliteti dhe ambivalenca e tyre i
bėn jo veprues dhe pak reaksionarė.Prandaj, prej
kėtyre vėshtirė tė pritet ndonjė lėvizje e fuqishme
sociale, fetare, apo politike, nė ēdo situatė a
periudhė sepse veprojnė me dy mendje dhe bipolaritet
besimesh.
Tipi besimtarit Ateist Edhe pse shpesh thuhet pėr
tipat ateist qė nuk besojnė, nuk janė religjioz nė
kuptimin e plotė tė fjalės, sepse vetė fjala ateist
shprehimisht do tė thotė mohimi i qenėsisė
(ekzistencės) sė njė "perėndie" (monoteizmit) ose
shumė "perėndive" (politeizmit) apo tė njė "qenieve
hyjnore" nė pėrgjithėsi.Mirėpo vetė fakti qė ateisti
shpeshherė paraqet pyetje rreth mbinatyrshmės dhe
sipas shumė hulumtimeve tė fundit qė janė bėrė, del
nė pah se edhe ateizmi nė vehtė ėshtė religjion i
cili manifestohet nė forma tė ndryshme.Mirėpo
karakteristik e kėtij lloji tė besimtarit ėshtė se
ky nė parim ėshtė intelektual dhe si rrjedhoj tė mė
tutjeshme e ka qėllimin e ngritjes sė nivelit
akademik se sa tė zhvillimit religjioz. ''Ateisti
ėshtė teist.Cdo ateist ka menyrėn e tyre tė tė
vėshtruarit tė botės dhe origjinės sė jetės e tė
universit.Ateistėt kaėn botėkuptimet dhe pikėpamjet
e tyre pėr ēėshtje tė ndryshme sociale, morale,
normative, politike, emocionale, filozofike, e tė
tjerė, sikur qė ka njė teist i devotshėm apo
kuazi-besimtar.Ateistet ndoshta dallojnė mė sė
tepėrmi nga besimtarėt religjioz nga ''liria'' qė
kanė pėr tė mos qenė kategorik ndaj rregullave dhe
ndaj bindjeve qė kanė; nuk kanė njė detyrim koshient
apo inkoshient rigjid pėr ndjekur kulte tė liderėve
apo profetėve tė caktuar; ateistėt nuk kanė ndonjė
ritual tė automatizuar sikur besimtarėt fetarė...
Tė jesh ateist mohon Zotin, por pohon Natyrėn,
ligjėsitė fizike-kimike tė kozmosit.Nė njėfarė
kuptimi, ateisti ėshtė teist, pasi edhe ai
koncentrohet nė tė bėrit e pytjes sė ngjashme me tė
besimtarit: kush jemi ne? Nga vijmė? Ku do tė
shkojmė? Cka pėrtej...? Ateistėt sikur besimtarėt e
feve tė ndryshme, mund tė jenė tė moderuar e
tolerantė, dhe militantė apo fanatikė.Ekstremizmi
nuk ėshtė eksluziv vetėm pėr besimtarėt, por edhe
pėr pabesimtarėt.Tė gjithė mund tė bien nė gracke tė
sjelljeve ''fundamentaliste'' dhe radikale, por
struktura konative dhe konjitive e besimtarit ėshtė
mė e rrėmbyer. Nuk ka njerėz pa fe, por ka individė
tek tė cilėt ėshtė mė i theksuar introjektimi i
bindjeve dhe normave me tė cilat rritet dhe
zhvillohet, qė varet domosdoshmėrisht nga konteksti
social e kulturor, politik dhe etnopsikologjik.
Ateisti nuk thotė nuk ka Zot, por pėrse nuk po
mundem ta gjej atė. Ateisti ėshtė njė thirrje pėr
pafuqinė njerėzore qė nuk po mundemi me fakte
empirike, aposteriori, tė kuptojmė dhe ta njohim
Zotin. Kur ateisti thotė: nuk besoj nė Zot, nuk
ėshtė ekuivalente me imperativin
filozofik-ontologjik: nuk ka Zot.
Tipi i besimtarit Liberal dhe Neoliberal Pėr kėtė
lloj besimtari ėshtė primare vetėm liria shprehjes
fetare, dhe shpėrfaqja e identitetit fetar, sepse ky
lloj besimtari ėshtė intelektual, i integruar. Dhe
pėr tė primare ėshtė shpėrfaqja e identitetit fetar
tė tij, por dhe konfesioneve tė tjera, si dhe
bashkėpunimi ndėrfetar siē ka qenė rasti me lėvizjen
ekumenike.Kėta tipa janė besimtarė tė cilėt nė
parimin e tyre thelbėsor kanė lirinė, jo vetėm nė
komunitetin fetar qė aty shėrbejnė, por edhe jashtė
atij komuniteti. Siē ėshtė rasti nė Kosovė,
bashkėpunimi ndėrmjet Bashkėsisė Fetare Islame tė
Kosovės me organizatat e shumta Protestante
Evangjelste, pastaj me Kishėn Katolike, Kishėn
Ortodokse si dhe me shumė lėvizje tjera tė reja qė
janė themeluar sė fundi, sidomos pas pėrfundimit tė
luftės nė Kosovė.
Tipi i besimtarit Postmodern Karakteristikė e
kėtij lloj besimtari pėr dallim nga ai liberal dhe
neoliberal ėshtė se nė parim edhe ky ėshtė liberal,
por te ky tip besimtari primare ėshtė shkenca,
teknologjia, informatika, pra ky tip modernen e sheh
si tė kaluar dhe vazhdimisht krijon identitet tė ri,
evaluon , krijon njė koncept tė ri . Ky lloj
besimtari ka besim tek shkenca, ėshtė tip
intelektual, disa prej tyre besojnė nė ekzistencėn e
UFO-ve dhe ardhjen e tyre, si dhe fenomeneve tjera
jashtėtokėsore.Por edhe njė element tejet i
rėndėsishėm pėr kėta tipa janė risitė, shpikjet
shkencore dhe teknologjike, pra kėta akomodohen
shumė lehtė ēdo risie tė prodhuar nga
postmoderniteti .
Tipi i besimtarit Scientolog Njė element nė
shfaqjen e besimit tė Scientologjisė e cila lėvizje
ėshtė formuar nė vitin 1954, ku sot ka mbi 6,000
bashkėsi tė shėrbimit fetar me misione tė ndryshme,
organizime me grupe nė aktivite tė ndryshme, ku nė
kėtė religjion tani mė qė ėshtė zyrtarizuar nga njė
lėvizje, numėron afėr 8 milion anėtarė nė mbi 159
shtete me mbi 66 gjuhė tė huaja [4]
Njė karakteristik qė e bėnė tė vaēant kėtė tipologji
nė shoqėrinė bashkohore ėshtė se ky tip besimatari
nė parim ėshtė paqėsor, kundėr krimit, kundėr
shpėrfaqjes se dhunės, kundėr zhvillimit tė
konflikteve dhe luftėrave tė ndryshme si dhe ajo ēka
ėshtė mė rėndėsi tė ky tip ėshtė ngritja e njeriut
njė spiritualitet tejet tė vaēant dhe tė lartė.
Pėrveq kėtyre tipave nė tipologjizimin e vetėdijes
fetare nė shoqėrinė bashkohore, padyshim se ka edhe
shumė tė tjera tipe, qė nuk do tė mjaftonte tė
thuren me njė punim tė till tė shkurtėr.Mirėpo kėto
janė vetėm disa prej tyre tė cilat janė jetojnė nė
shtetet e ndryshme , ku manifestohen me forma tė
ndryshme dhe nė kuadėr tė shumė religjioneve sot.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] Dr.Hasani Ismail ,, Probleme teorike nga
Sociologjia e Religjionit, Prograf, Prishtinė 1996
fq 24-25
[2] Ibid fq.24
[3] Ibid fq. 25
[4] http://www.bonafidescientology.org, 2000-2007
Church of Scientology International. All Rights
Reserved. Trademark Information for Scientology
services.
2

DERI KU MUND TE SHTRIHEN KUFINJET IMAGJINAR TE
PLURALIZMIT FETAR?
Shkruan: Fadil LEPAJA
Autoritete shkencore pohojnė se kufijtė e
pluralizmit tė dėshiruar apo tė toleruar nė njė
shoqėri gjithsesi janė imagjinarė dhe nuk mund tė
zgjerohen nė pafundėsi. Nė raste tė tilla , kur kėta
kufijtė tejkalohen , proceset dezintegruese
mbizotėrojnė duke krijuar shoqėri paralele dhe duke
e bėrė konfliktin , nė vend tė dialogut social, si
mekanizėm tė rivendosjes sė baraspeshės sė re.
Njerėz me mjekra tė gjata, me pantollona treēerek
dhe femrat e mbuluara me shamia janė bėrė tashmė
pjesė e pėrditshmėrisė tonė. Duke iu referuar
pamjeve televizive tė luftėtarve taleban, apo
pamjeve nga vende ekzotike, nga njė botė e largėt
dhe e panjohur pėr ne, ata ngjallnin njė skepsė, njė
frikė te njerėzit tė mėsuar me mėnyrėn evropiane tė
jetės dhe tė menduarit. Aq mė tepėr qė, shumė
shpejtė ata filluan tė kėrkojnė hapėsirėn e tyre
nėpėr xhamia dhe nėpėr ndeja, duke mos hezituar tė
jenė edhe agresiv dhe imponues . Reagimet e
shoqėrisė dhe sidomos Bashkėsisė Islame tė Kosovės
nuk rezultuan tė jenė tė suksesshme nė pėrballjen me
kėtė fenomen tė ri. Numri i tyre vetėm sa erdhi duke
u shtuar . Ky fenomen , fillimisht i shpjeguar si
pasojė e financimit nga organizata arabe dhe
islamike tė cilat erdhėn nė Kosovė pas lufte, u pa
tė jetė rezistent edhe pas shkuarjes sė shumicės sė
tyre nga kėndej. Ata filluan,hap pas hapi tė marrin
disa nga xhamitė nėn kontrollė, hapėn shkolla fetare
pėr fėmijtė nėpėr tėrė Kosovėn, hapėn kurse tė
gjuhės arabe dhe angleze, shkolla pėr kompjuter dhe
shumė shkolla dhe klube tjera ku me kushte tė
volitshme tė rinjtė zhvillojnė aktivitete tė
pėrditshme tė mėsimit dhe aftėsimit pėrkrah
aktiviteteve fetare.
Disa incidente , tė cilat u pėrcollėn nga mediat
aktualizuan idenė se kemi tė bėjmė me njė mėnyrė
ndryshe tė jetės shoqėrore tė tė rinjve dhe me njė
pikėpamje krejt tjetėr me atė qė jemi mėsuar deri mė
tani pėr rolin e fesė nė shoqėri.
Kėrkesa pėr uniforma fetare nė shkolla laike (shamia
dhe veshja karakteristike), kėrkesa pėr objekte
kulti ( tė faljes) brenda institucioneve dhe
kompanive ( Biblioteka kombetare, disa fakultete etj
) , angazhimi pėr njė jetė plotėsisht nėn rregullat
e librit tė shenjėt ( Kuran) i gjeti tė
papėrgatitur jo vetėm qytetarėt por edhe
institucionet dhe elitėn kulturore e politike tė
vendit.
Ēka ėshtė fe e ēka ėshtė politikė kėtu?
Ėshtė fjala pėr njė lėvizje pėr ringjallje fetare
apo pėr njė lėvizje politike pėr riorganizim tė
shoqėrisė dhe institucioneve mbi parimet islamike ?
Kush janė kėta njerėz me mjekra tė gjata dhe tė
veshur me pantallonat dalluese (treēerek) tė cilėt
nuk kanė mbiemra arabėsh, por janė nga lagjja jonė?
Kush janė kėto femra me fes tė cilat nuk janė pjesė
e serialeve televizive arabe por vajza nga lagjet,
nga qytetet dhe fshatrat tona?
A na rrezikojnė ne dhe mėnyrėn tonė moderne tė jetės
dhe synimet kombėtare e qytetare tashmė tė njohura
tė popullit tonė?
Sa mė shumė zhurmė qė po bėhet, pas ēdo incidenti qė
ndodhė , e kuptojmė se nuk i jemi qasur kėsaj
ēėshtjeje me sinqeritet, me durim, me guxim dhe me
vizion !
Incidenti nė Drenicė dhe polemika e imamėve
Ka apo ska vehabist nė Kosovė , kjo ėshtė pyetja
kryesore tė cilėn e shtrojnė kėto ditė mediat nė
Kosovė, sidomos pas rrahjes masive nė xhaminė e
fshatit Zabel i Ultė nė Drenas ku u rrah pa mėshirė
kryetari i degės sė Bashkėsisė Islame nė Drenas,
Osman Musliu.
Duke komentuar akuzat e Mulla Osmanit se ėshtė
rrahur nga vehabijtė , nė njė intervistė pėr Express
Z.Shefqet Krasniqi, imam i Xhamisė sė Madhe nė
Prishtinė dhe profesor nė Fakultetin e Studimeve
Islame, thotė pa kurfar dileme se nė Kosovė nuk ka
Vehabi duke dhėnė me kėtė rast edhe disa sqarime tė
njohura pėr dijetarin Muahmed Abdul Vehab dhe
reformat e tij nė Arabinė Saudite dhe mė gjerė. Ai
thotė se kjo qė po ndodhė ėshtė se nė Kosovė ka njė
kthim tė mirė tė rinisė nė Islam. Ndėrkaq, mulla
Osmani, kryetarė i BIK nė Drenas, i rrahuri i radhės
, nga xhemati i fshatit tė Zabelit tė Ultė , apo nga
vehabitė si pohon ai, ka mendim krejt tjetėr. Ai
alarmon pėr prezencėn e vehabive si i quan ai ,nė
Drenas dhe nė Kosovė, duke denoncuar pėrpjekjet e
tyre pėr tė marrė BIK-un.
Ka apo ska ambicie politike lėvizja e ringjalljes
islamike nė Kosovė ?
Ka apo ska Vehabi nė Kosovė, kjo pyetje pėrsėritet
me ngulm nga gazetarė, politikan dhe kalemxhinjė tė
ēdo lloji? Dhe pėrderisa gazetarėt , qytetarėt e nė
veēanti besimtarėt e hutuar mendojnė dhe diskutojnė
me ngulm pėr kėtė ēėshtje, nė fakt dilema e vėrtetė
mbetet ende e pa pėrfolur dhe kjo do tė mund tė
formulohej pak a shumė nė formėn e njė pyetjeje
krejt tjetėr:Ka apo ska ambicie politike lėvizja e
ringjalljes islamike nė Kosovė ?
Se nė Kosovė ka njė ringjallje tė interesimit tė
popullatės pėr fenė dhe se kjo ndodhė kryesisht ndėr
tė rinjėt kėtė fakt tashmė nuk e mohon askush. A
ėshtė kjo njė lėvizje e rikthimit tė rinisė nėpėr
xhami vetėm njė ringjallje e besimit nė zot dhe
besimit nė vlerat e predikuara nė librin e shenjėt (
kuran ) apo ėshtė njė lėvizje politike me ambicie
pėr tė marrė fillimisht tė institucionet fetare dhe
me mision qė pastaj ti qaset reformimit tė krejt
shoqėrisė kjo ėshtė dilema themelore rreth sė cilės
nė shoqėri duhet hapur njė diskutim serioz me
pretendim tė rreshtimit afatgjatė pas njė filozofie
qytetare, perėndimore ku ka vend pėr pluralizėm
fetar por ku nuk ka dhe nuk guxohet mė tė lejohet
asnjė alternativė tjetėr pėrpos organizimit
demokratik tė shoqėrisė.
Lėvizjet reformiste , brenda dhe jashtė bashkėsisė
islame dhe ēka ėshtė mė me rėndėsi nė vetė gjirin e
besimtarėve mysliman , qoftė tė filluara nga individ
apo grupe, ėshtė esenciale tė definohen pėr nga
synimet e tyre afatgjata nė drejtim tė synimeve
drejt shoqėrisė dhe shtetit.
A janė vėrtetė kėto lėvizje vetėm njė orientim
tjetėr i njė pjese tė xhematit dhe tė imamėve tė
rinj tė cilėt ,tė liruar nga komunizmi dhe pushtuesi
shprehen mė lirisht dhe aplikojnė islamin i cili
prej tyre pohohet tė jetė i vėrtetė ? Mbase edhe
mund tė jetė. Ēdo pohim apo mohim i shpejtė, i
individėve apo i burokracisė pėr bindjen time do tė
ishte i pavend sepse pėr kėtė ēėshtje e cila ka tė
bėjė me synimet afatgjata tė civilizimit shqiptarė
si pjesė e pandarė e civilizimit perėndimor do tė
duhej tė bėhen hulumtime dhe diskutime tė thella
mbrendakombėtare dhe me aleatėt tonė strategjik.
Nė fakt, pohimi pėr njė ringjallje fetare me vlera
pozitive del nga njė intervistė e Imamit tė Xhamisė
sė Madhe nė Prishtinė dhėnė gazetės Express.
Derisa pohimet e imamit Krasniqi , nėse janė tė
qėndrueshme , synojnė njė pluralitet nė qasjen ndaj
fesė, se fundja pothuajse tė gjithė pajtohen lidhur
me formėn e deformuar tė aktivitetit fetar nėn
komunizėm dhe nėn jugosllavi . Hoxhollarėt injorantė
qė nė pjesė tė madhe pėrpos angazhimit tė tyre fetar
merreshin edhe me punė tė hyqmit ishin dukuri e
komunizmit jugosllav. Por lėvizja shtetformuese e
Kosovės ishte pėrkrahur fuqishėm nga BIK-u dhe nė
fakt gjat kėsaj periudhe kishte pėsuar nje reformė
tė brendshme dhe me lėvizje kadrovike tė rėndėsishme
prandaj pjesa mė e madhe e hoxhallarėve tė
socializmit, kanė dalė biologjikisht nga rrjedha.
Vėllazėria islamike dhe solidariteti me vėllezėrit
mysliman
Grupe militante tė cilat fenė e shikojnė si
vėllazėri politike dhe thėrrasin pėr angazhim dhe
mobilizim politik pėr ēėshtje tė ndryshme politike
tė vendeve arabe apo tutje .si Palestina, Iraku,
Afganistani etj. duke u pozicionuar , nė emėr tė
fesė nė pozita krejt tė kundėrta , madje edhe tejet
armiqėsore me orientimet strategjike tė shoqėrisė
dhe shteti tonė duket tė jenė temė e vėrtetė e
kėtyre diskutimeve por e cila zhvillohet mjaftė
konfuze dhe me terminologji tejet tė pasaktė..
Kėto karakterizohen edhe me retorikėn e mos durimit
dhe armiqėsisė sė tyre kryesisht ndaj disa shteteve
tė fuqishme mike , tė botės perėndimore tė cilat e
mbėshtetėn popullin shqiptar e veēanėrisht atė tė
Kosovės nė pėrpjekjet e tona pėr liri kombėtare ,
pėr njė shoqėri demokratike dhe orientimin afatgjatė
pėr integrime politike dhe shoqėrore nė kontinentin
mėmė .
Ekziston bindja e pėrgjithshme se islami politik , i
cili mbėshtetė platformėn e integrimit islamik
pėrkatėsisht vėllazėrisė islame pavarėsisht
kombėsive, racave , dhe kontinenteve nuk ka ndonjė
mbėshtetje reale nė popullin shqiptar edhe mė pak nė
Kosovė , madje as nė rininė e cila gjithnjė e mė
tepėr po i mbushė xhamitė tona.
Paaftėsia e ideologėve tė politikės sė re pėr tė
bėrė kėto dallime dhe nuancime po sjell huti tė
madhe nė angazhimet e shtetit dhe institucioneve
tona kundėr ideologjisė e cila frymėzon organizata
terroriste tė cilat nė emėr tė fesė vrasin civil dhe
shkatėrrojnė objekte anembanė globit, pa e zgjedhur
viktimėn.
Reformat
A duhet bllokuar reformat dhe pluralizmin fetar nė
kuadėr tė vetė bashkėsisė dhe xhematit islamik me
terminologji tė pėrgjithėsuar apo duhet njė qasje e
re, krejtėsisht ndryshe ndaj kėtij fenomeni para tė
cilit deri tani kemi reaguar gabueshėm , qoftė me
panik tė paarsyeshme, qoftė me injorim dhe nėnēmim
po aq tė pa pranueshėm?
Diskutimet , senzacionaliste dhe plot pasione ,
nėpėr mediat vendore qoftė pro apo kundėr, deri mė
tani kanė sjellė mė shumė dėme se sa dobi. Nė fakt,
nė vend tė mediumit ku do tė zhvillohej njė diskutim
pėr reforma kompatibile me shoqėrinė tonė
demokratike qė po e ndėrtojmė, ato kanė qenė mė
tepėr arenė ku ėshtė zbrazur dufi i grupeve tė
armiqėsuara mes vete tė cilat pretendojnė tė
pėrfaqėsojnė xhematin.
Reformat e bllokuara , qoftė nga mediat qoftė nga
institucionet do tė e deligjitimonin edhe mė tej
Bashkėsinė Islame, duke e paraqitur atė pa tė drejtė
si si njė organizatė shtetėrore dhe jo fetare , dhe
duke e bartur kėshtu luftėn pėr reforma fetare nė
teren politik sepse grupet e ndryshme pėr tė fituar
hapėsirė do tė detyroheshin tė zhvillojnė luftė
politike pėr institucione tė fesė. Nėse kjo luftė do
tė rezultonte e pasuksesshme atėherė ėshtė ēėshtje
kohe kur kjo do tė shndėrrohej nė njė lėvizje
politike pėr reformimin e krejt shoqėrisė mbi baza
tė fesė.
Shteti nuk duhet tė lihet i zhveshur pėrballė
qytetarit
Nėse koka ėshtė rritur mė shumė se kapela, padyshim
se ėshtė ide e gabuar tė pėrpiqesh pafundėsisht qė
kokėn tė ia pėrshtatėsh kapelės, por duhet gjetur
kapelė qoftė me madhėsi apo ngjyrime tjera pėr njė
kokė tė rritur e cila madje ka ndryshuar edhe formė.
Pėrvoja e deritanishme ka dėshmuar se njė shoqėri
ėshtė e vėshtirė tė funksionoj vetėm me kushtetutė ,
ligje dhe me institucione ( represion ).
Asaj i duhet njė ide e sė mirės dhe e sė keqes , njė
sistemi tė vlerave i pranueshėm pėr shumicėn e
njerėzve dhe njė ideje qė do tė e mbėshtetshin tė
drejtėn e ekzistimit tė shtetit laik si arbitėr dhe
si garantues i shumė proceseve nė shoqėri. Nėse
mbetet vetėm shteti i zhveshur pėrballė qytetarit ,
atėherė lindė ideja e njė shteti dhe shoqėrie
tjetėrfare pėr tė cilėn kam bindjen se populli ynė
nuk e synon, por atėherė do tė jetė vonė, sidomos
kur nė emėr tė lirisė fetare tė fillojnė tė
shpėrthejnė veturat pranė shkollave apo pranė
shtėpive tė atyre qė mendojnė ndryshe apo i luten
zotit dhe falen ndryshe.
Ēka po ndodhė dhe a ėshtė i mundshėm diskutimi
akademik rreth vendit
tė fesė dhe organizatave fetare nė shoqėri?
Para disa vitesh isha vijues nė njė universitet
veror qė u mbajt nė tri qytete tė BeH dhe Kroacisė (
Sarajevė, Mostarė dhe Dubrovnik) me temėn Feja dhe
Jeta Publike ku pėr 23 ditė rresht dėgjuam
ligjėrata nga profesorė eminent nga perėndimi por
edhe nga bota islames si Egjipti, Turqia , etj pėr
ēėshtjen e bashkėjetesės sė komuniteteve tė ndryshme
fetare dhe raportin e tyre me shoqėrinė demokratike.
Nė fakt , ky universitet veror ishte organizuar nga
disa universitete me renome ( Nė mes tyre ai i
Bolonjės dhe Bostonit ) dhe intelektual nga e mbarė
bota.
Ideja e zhvillimit tė njė diskutimi akademik dhe
qytetar nė hapėsirat tona do tė ishte e mirėseardhur
dhe do tė mundėsonte artikulimin edhe mė tė qartė tė
shoqėrisė Kosovare dhe shqiptare nė pėrgjithėsi tė
idesė evropiane dhe orientimit tonė tė pakthyeshėm
drejt integrimeve nė kontinent. Feja dhe roli i sajė
nė jetėn tonė ėshtė tepėr serioze pėr tė lejuar qė
rreth sajė tė diskutojnė vetėm imamėt apo vetėm
burokracia politike, sepse pėrvoja na mėson se
angazhimi i tyre nė fakt zhvillohet pėr motive krejt
tokėsore dhe shpeshherė krejt banale qė kanė tė
bėjnė me grupe, klane dhe pėrfitime tė natyrave tė
ndryshme.
Kufijtė imagjinarė dhe tė limituar tė pluralizmit
Dhe, sėrish, pyetja njerėzore kush e rrahu mulla
Osmanin? Ose pse u rrah mula Osmani? Pėr motive
fetare ( nga xhemati), pėr motive politike (
grupimet politike dhe tendenca pėr ndikim nė BIK),
pėr motive ideologjike ( Vehabistėt ), pėr motive
private, apo pėr motive klanore brenda BIK-ut apo
fshatit?
Nga kjo ngjarje mė shumė rezulton tė ketė pyetje se
sa pėrgjigjje! A do tė munden edhe nė tė ardhmen
zyrtarėt e BIK-ut tė emrojnė imamėt pa pėrkrahjen e
xhematit, apo ndonjė grupi tė fortė tė tyre?
Padyshim, policia dhe drejtėsia do tė trajtoi kėtė
ngjarje sipas kritereve tė tyre dhe si e tillė nuk
do tė duhej tė ishte objekt diskutimi, pėrpos
ndoshta e advokatve dhe e grupeve pėr tė drejtat e
njeriut. Pėr ne do tė ishte me interes tė kemi njė
pėrgjigje pėr masat qė duhet ndėrmarrė si shoqėri
pėr tė evituar nė tė ardhmen incidente dhe pėrēarje
tė kėtilla nė mes tė qytetarėve duke pasur parasysh
se po jetojmė nė njė shoqėri ku sasia e dallimeve
rrezikon tė tejkalojė sasinė e ngjashmėrive .
Autoritete shkencore pohojnė se kufijtė e
pluralizmit tė dėshiruar apo tė toleruar nė njė
shoqėri gjithsesi janė imagjinarė dhe nuk mund tė
zgjerohen nė pafundėsi. Nė raste tė tilla , kur kėta
kufijtė tejkalohen , proceset dezintegruese
mbizotėrojnė duke krijuar shoqėri paralele dhe duke
e bėrė konfliktin , nė vend tė dialogut social, si
mekanizėm tė rivendosjes sė baraspeshės sė re e cila
me gjasė nuk do tė ishte e kėnaqshme dhe e
pėlqyeshme pėr synimet e deklaruara afatgjate tė
shoqėrisė tonė.
1

ISLAMI DHE RELIGJIONI
Shkruan: Dr. Mustafė Bajrami / Dubai
(Njė vėshtrim analitik rreth konceptit tė Islamit
mbi religjionin)
Nė kėtė punim, nuk kemi pėr qėllim tė pėrmendim apo
elaborojmė definicionet e religjionit dhe islamit.
Nuk do tė elaborojmė as dallimet mes fjalėve
religjion dhe islam. Elaborimet e tilla mė tepėr
kanė karakterin pėrshkrues tė problematikave se sa
qė mund tė konsiderohen shkrime analitike,
shkencore. Ajo qė neve na intereson nė kėtė punim,
nuk ėshtė diskriptimi i definicioneve mbi lėndėn pėr
tė cilėn po flasim, por ėshtė pikėrisht qėshtja se
ēfarė ėshtė kuptimi i religjionit nė sytė e Islamit?
Mendojmė se pėrgjegjen e kėsaj pyetje mė sė miri
mund ta gjejmė nė vet kuptimin e Islamit.
Askush nuk dyshon nė ate se fjala Islam don tė thotė
paqė, a posaqėrisht nėnshtrim. Nuk dyshohet as nė
ate se kuptimi mė i mirė i jetės ėshtė qė ajo tė
jetohet ashtu siē duhet tė jetė. Ky islam, kjo paqė
e ka njė ezan, i cili kur thirret pėr shembull,
porosia e tij ėshtė thjesht thirrje pėr namaz, dmth
pėr nėnshtrim paqė dhe shpėtim. Islami nga njeriu
kėrkon qė jetėn e tij ta jetoj nė atė mėnyrė qė
gradualisht ate ta bėjė mė tė pastėrt, mė tė
udhėzuar, me tė harmonizuar, mė tė pasur, mė tė
fortė dhe mė tė ngritur moralisht. Sipas konceptit
islam, Allahu ėshtė Ai qė ka krijuar jetėn ndėrsa
qėllimi i asaj jete nuk ėshtė vetėm shfrenime dhe
vrapime kah epshet shtazarake, pėrkundrazi qėllimi i
saj ėshtė qė ajo tė sendėrtohet pėr njė tė nesėrme
mė tė mirė, mė tė suksesshme dhe me mė shumė
pėrspektivė. Jeta ėshtė plot e pėrplot me probleme
dhe konflikte tė ndryshme. Nė ēdo pore tė saj hasim
nė fushėbeteja tė ashpėrta. Lufta e tė mirės kundėr
tė keqes, si dhe lufta e tė keqes kundėr tė mirės si
njė fakt ecencial dhe i pashmangshėm i ekzistencės
njerėzore zhvillohet nė njė masė mė tė madhe se sa
qė ajo zhvillohet tek qeniet mė tė ulėta se njeriu.
Jeta, nė kuptimin e saj fenomenal niashtu siq
prezanton harmonitė e jetės, ajo poashtu prezanton
edhe disharmonitė e saj. Nga ky kontekst qėllimi i
ekzistencės njerėzore si dhe objektiva e luftės
morale ėshtė qė t'i kapėrcej kėto disharmoni, t'i
pėrmirėsoj ato e nė fund, nėse ėshtė e mundur edhe
t'i menjanojė fare. Kėrkesa pėr paqė, ėshtė kėrkesė
legjitime e qenies njerėzore, andaj edhe ėshtė shumė
e natyrshme tė kėrkohet Islami, paqa, tė dėshirohet
ai nga ēdo qenie e gjallė nė eksistencė. Paqa,
mirėqenia dhe gėzimi janė tre emra tė ndryshėm tė
njė objekti tė vetėm dhe ai ėshtė Islami.
Kuptimi i dytė i fjalės Islam ėshtė dorėzim, kuptim
i cili ngusht ėshtė i lidhur me tė parin. Kjo fjalė,
nėnkupton qėndrimin dhe pozicionin e vet paqės.
Pyesim: Nėse vėrtetė duhet nėnshtrimi, atėherė ky
nėnshtrim kujt duhet ti bėhet? Islami thote se
nėnshtrimi duhet t'i bėhet Allahut, e qė pastaj
Allahu tė na tregoj se kujt tjetėr mund t'i
nėnshtrohemi. Nėse koncepti jonė mbi Allahun ėshtė i
ngusht dhe jo i sakt, atėherė edhe qėndrimi jonė
ndaj nėnshtrimit do tė jetė i tillė qė jetėn do ta
bėjė tė ngusht dhe tė prishur. Ēdo besimtarė, ēdo
adhurues pranon pėr tė vėrtetė, merrė pėr bazė
natyrshmėrinė e objektit tė cilit i drejtohet me
besim dhe adhurim. Ne lutemi ti nėnshtrohemi Allahut
i cili posedon dashuri, madhėshti dhe urtėsi.
Nėnshtrimi ndaj njė Allahut tė tillė, nė realitet
ėshtė marrje e njė force tė madhe nga Ai dhe nga ai
nėnshtim. Sipas Islamit, Zoti nuk ėshtė dogmė, Ai
ėshtė ideal dhe forcė rregullative e jetės nė
pėrgjithėsi. Allahu ėshtė garancioni i vlerave tona
tė larta. Kur Kur'ani thotė se Zoti ka krijuar
njeriun andaj ai duhet ti besoj dhe adhuroje Ate,
fjala adhurim nė kuptimin e saj tė ngusht nuk guxon
tė kuptohet si shpreblim verbal apo si njė burim
beneficionesh tė caktuara. Pėrkundrazi, adhurimi
duhet tė ketė kuptimin e njė jetese tė akordueshme
me dėshirėn dhe caktimin e Allahut. Ēdo sjellje e
drejtė dhe e mirė ėshtė njė akt i adhurimit. Kur ne
jemi tė drejtė ndaj vetvetes sonė, ndaj familjeve
tona, ndaj fqinjėve tanė, nė realitet jeta jonė
ėshtė formė tipike e njė adhurimi qė kėrkohet nga
ne. Si e tillė ajo ėshtė njė realizim i idealeve tė
natyrės sonė, ngase ne i jemi nėnshtruar vullnetit
tė Zotit i cili nė forma tė ndryshme manifestohet nė
natyrėn tonė njerėzore nė jetėn tone tė pėrditshme.
Nėse Zotin e pranojmė tė drejtė, atėherė shkuarja
kah tė drejtat, kėrkimi i tyre, nė realitet edhe ky
ėshtė njė akt i nėnshtrimit tonė qė ia bėjmė Zotit.
Pra, kjo ėshtė forma mė e plotėsuar e adhurimit.
Arritja e paqės apo e mirėqenies bėnė tė nevojshme
parasėgjithash krijimin e njė harmonie brenda vetes
sonė. Njeriu ėshtė i pajisur me njė numėr tė caktuar
instiktesh dhe emocionesh tė cilat janė lėnda e parė
e jetės dhe tė cilat deri nė njė masė mund tė
konsiderohen si mjete orientuese tė jetės sė
njeriut. Ato nuk janė tė liga nė brendėsinė e
njeriut, ngase Zoti i mirė, pėr shkak tė mirėsisė sė
Tij, nuk krijon tė liga. Kur'ani shumė qartė
potencon faktin se asgjė nė kėtė botė nuk ėshtė e
krijuar shkel e shko. Shih pėr kėtė arsye, instiktet
e njeriut nuk bėnė tė identifikohen si tė kėqia.
Njeriu nuk mund tė jetė krijuar si trashėgimtar i
mėkatit tė paraardhėsit tė tij Ademit a.s. Njeriu
ėshtė i lindur me predispozitėn e jetės dhe
vullnetit tė lirė, ndėrsa Zoti atij do tė i
prezentoj alternativat e mundėshme tė veprimit tė
tij tė mėvonshėm. Vullneti i tij i lirė shėndrrohet
nė mėkat dhe keqėsi kur ndonjėri nga instiktet e tij
bėhen egoiste dhe agresive. Agresivitetet, nė
realitet janė shkelje apo tejkalime tė kufijve tė
arsyes sė shėndoshė dhe tė cilat pranohen si sjellje
distinktive tė njeriut tė akorduara nė te.
Agresiviteti pra ėshtė punė, rezultat subordinar i
instiktit njerėzor. Arsyeja nė njeriun ėshtė zėri i
Zotit, ndėrsa nėnshtrimi arsyes sė shėndoshė, nė
realitet ėshtė nėnshtrim vet Zotit. Rruga e vetme e
arritjes sė paqės internale, tė brenshme, ėshtė
pasimi i rrugės sė nėnshtrimit. Kjo arrihet vetėm
atėherė kur instiktet i nėnshtrohen arsyes e cila e
do paqėn. Vetėm jeta e udhėhequr nga arsyeja e
shėndoshe dhe nga virtytet e kėrkuara mund tė na
siguroj njė jetė tė qetė, tė gėzuar dhe e cila nė
realitet ėshtė njė kėrkesė e brendshme e natyrės
sonė njerėzore.
Njeriu i cili arrinė paqė me vetveten e tij, ai
shumė lehtė arrinė paqė edhe me fqinjėt, me rrethin
e tij. Njeriu, jeta e tė cilit udhėhiqet nga
arėsyeja dhe virtytet, ėshtė ai i cili jeton nė
paqė, i qetė dhe i nėnshtruar ligjeve tė natyrės. Me
nėnshtrimin e dėshirave tė veta autoritetit tė
arsyes, ai nuk i nėnshtrohet dikujt jasht, siq
keqinterpretuesit dėshirojnė tė thonė, por nė
realitet ai i nėnshtrohet energjisė se vet tė
brendshme e cila ėshtė mė e lart se vet trupi i tij
material, apo siq thotė Kur'ani; "Zoti krijoi Ademin
pastaj nė te fryu nga shpirti i Tij". Si rrjedhojė,
sipas Islamit nėnshtrimi Zotit nuk ėshtė nėnshtrim
ndaj asnjė autoriteti eksternal, tė jashtėm, porse
nėnshtrim ndaj natyrės sonė nė pėrputhshmėri me tė
cilėn na krijoi neve. Nė Kur'an virtytet thirren
"kufijt e pėrkufizuar nga Zoti" (hududullah) e qė nė
realitet janė ligjet e tė qenurit tonė njeri. "Kush
bėnė mirė, bėnė pėr vetveten e tij, dhe kush bėnė
keq bėnė kundėr vetvetes sė tij". Me shkeljen e
ligjit dhe tė drejtės, as ligji e as legjistatori
nuk dėmtohen. Ai i cili bartė pėrgjegjėsinė e
thyerjes sė ligjit ėshtė pikėrisht ligjprishėsi.
Teologjia krishtere erdhi me doktrinėn mbi origjinėn
e mėkatit, dėnimin emocional dhe vuajtjen e Zotit
dhe nė fund kėte ia mveshen doktrinės tjetėr sė
ashtuquajtur "shėrimi nėpėrmes Krishtit". Kur'ani
kategorikisht refuzon kėto dogma dhe doktrina tė
cilat i quan tipike irracionale e tė cilat nga njėra
anė janė tė ndėrtuara mbi baza jo religjioze ndėrsa
nga ana tjetėr konsiderohen nėnēmim pėr Zotin,
njeriun, krishterizmin dhe vet Krishtin.
Njeriu ėshtė i krijuar ashtu qė tė dėshiroj dhe tė
pėrpjeket tė gjejė paqėn dhe qetėsinė. Ai gjithashtu
ėshtė i krijuar nė atė mėnyrė qė nga brendėsia e tij
tė burojė dėshira dhe vullneti pėr tė qenė i lirė.
Liria e njeriut ideal pėrkohet nė rrespektimin e
ligjit, ndėrsa njeriu i cili anon ka thyerja e
ligjit, lirinė e vet e gjenė nė thyerjen e ligjeve
tė natyrės, tė shoqėrisė dhe thyerjen e ligjeve tė
tija personale.
Religjioni pra, sipas Islamit nuk ėshtė asgjė mė
shumė se kjo qė njeriu duhet tė besoj nė Zotin si
kreator i rregullave morale dhe tė arsyes, nė
univers, nė jetėn e njeriut dhe ate nė mėnyrė aktive
dhe efektive. Sipas Islamit religjioni qenka
origjina dhe shpallėsi, pėrhapėsi i atyre ligjeve tė
cilat janė bazė e dinjitetit dhe vlerave tė larta e
tė cilat ky njeri me kėmbėngulje duhet ti kultivojė
dhe ti ruaj ato. Ėshtė detyrė e njeriut pra qė kėtė
Zot tė zbulojė nė brendėsinė e vet dhe nė brendėsinė
e Universit. Islami beson bindshėm se njė Zot i
tillė vėrtetė ekziston, andaj zbulimi i Tij nėpėrmes
ndonjė observacioni, vrojtimi apo edhe nėpėrmes
arsyes ėshtė i pranuar edhe nė mėnyrė teorike edhe
praktike. Me kuptimin dhe pranimin e ligjeve tė
tilla, nga natyra ne pėrfitojmė shumė tė mira. Nėse
ne kuptojmė edhe mė mirė natyrėn e moralit tonė,
natyrėn shoqėrore tonėn, nėpėrmes kėtij kuptimi aty
pėr aty ne do tė njohim edhe mė mire ligjet tė cilat
na ndihmojnė nė kuptimshmėrinė e nėnshtrimit, tė
atij nėnshtrimi qė neve na mundėson mirėqenien e
kėrkuar. Vetėm nga ky aspekt Islami nėnkupton
nėnshtrimin.
Dikush mund tė thotė se shkenctari zbulon ligjet e
natyrės pa iu referuar Zotit fare! Dikush tjetėr
mund tė pohoj se rregullat e moralit, rregullat
shoqėrore apo vet moralileti nė pėrgjithėsi janė tė
mundshme pa ndonjė referencė direkte nė besimin nė
Zotin. Pyetjes se, "A nuk ka edhe nga shkenctarėt
apo edhe nga moralistėt qė janė ateist"? Islami i
pėrgjigjet kėshtu: Edhe ata kėrkojnė Zotin,
praktikojnė ligjet e Tija por pa njohur Zotin. Ėshtė
e vėrtetė dhe argument i gjallė, se shkenctarėt,
moralistėt apo kushdo tjetėr ekzistojnė edhe nesė
ekzistimin e tyre dikush tjetėr mund tė mos e njeh,
mund tė mos e pranon. Nėse njeriu bindshėm beson nė
efekshmėrinė e virtytit, nė dobinė e harmonisė,
paqės dhe zhvillimit, ai po aq ka njohur tė vėrtetėn
dhe i beson asaj. Ai, i ėshtė nėnshtruar Zotit pa
ditur se njė gjė e tillė nė realitet po ndodh. Nėse
shkencėtari vazhdon tė lėvizė mbi bazėn e postulatit
se gjithėsia ėshtė e rregulluar dhe e udhėhequr nga
ligji i drejtė dhe nga arsyeja e shėndoshė, pra nuk
udhėhiqet nga kaosi, rrėmuja apo rastėsia, nė
realitet ai thjeshtė ka pranuar Njėsinė e Zotit nė
Krijimin e eksistencės. Sipas Islamit, zbulimet e
shkencėtarit, nė realitet janė vet nėnshtrimi i
shkencėtarit qė ia bėnė Zotit, pikėrisht pėr shkak
tė fjalės sė Zotit e cila me dhjetėra herė
pėrseritet nė Kuran se dijetari i menēur dhe i mirė
ėshtė ai i cili vret mendjen mbi ate se si ėshtė
krijuar ekzistenca. Nė mes studimit tė natyrės dhe
besimit nė Zot ėshtė vetėm njė vijė e hollė, pak e
dallueshme, ndėrsa Islami pėr kėtė thotė se studimi
i asnjė shkenctari nuk ėshtė kompletuar pėrderisa ai
nuk ka gjetur Zotin nėpėrmjet hulumtimeve tė tij.
Moraliteti dhe tė gjitha vlerat njerėzore mbėshteten
bindshėm nė teizmin islam. Tė gjitha tė vėrtetat nė
mėnyrė tė ligjshmė qojnė kah Zoti. Besimi nė Zotin
jetėn e bėnė reale dhe tė vendosur, asaj i falė njė
mbėshtjetje tė sigurtė. Nėse njeriu beson nė tė
vėrtetėn dhe bukurinė e virtytit dhe tė dashurisė,
mirėpo nuk beson nė realitetin objektiv dhe
internal, tė brendshėm tė tyre, besimi i tij, sipas
asaj qė u tha gjerė mė tani, nuk mund tė ketė bazė
tė fortė. Njeriu, pėrgjatė hulumtimit tė sė
vėrtetės, nė realitet ėshtė duke hulumtuar Zotin,
ndėrsa pėrgjatė pėrpjekjes pėr tė gjetur harmoninė
mes botės sė brendhsme dhe asaj tė jashtme ai nė
realitet ėshtė duke kėrkuar ta gjejė paqėn, paqė e
cila ėshtė ideali, alfa-omega e religjionit tė
vėrtetė. Religjioni i vėrtetė ėshtė besimi i vetėm
qė mbėshtetet nė Zotin e plotėfuqishėm dhe tė
gjithėdijshėm, Zot i cili nga njeriu kėrkon qė tė
ruaj pikėspari vlerat e larta njerėzore, ti
kultivojė ato ndėrsa njė ditė t'ua prezentojė edhe
tė tjerėve. Fundi mė mirė ėshtė arritja e njė
harmonie mes sendeve, i njė jetese melodike me
universin dhe qenien e qė ky ėshtė manifestimi i
kėrkuar i vet universit. Tė kuptuarit e ligjit tė
Zotit dhe tė nėnshtruarit atij e qė pastaj tė
rregullohet jeta ashtu siē duhet, tė harmonizohen
sendet sė pari mes vete pastaj me natyrėn qė i
rrethon e nė fund edhe tė gjindet harmonia mes saj
dhe tėrė universit ėshtė qėllimi kryesor qė Islami e
kėrkon prej njeriut. Religjioni i cili nuk podeson
kėto afinitete, nuk ėshtė religjion i vėrtetė, ai
ėshtė religjion i trilluar dhe i rrejshėm. Kur'ani
nė mėnyrė shumė tė qartė e shpreh kėtė qė po themi.
Nė disa ajete kjo thuhet shumė theksueshėm se ai i
cili beson dhe i cili personalitetin e tij i'a
nėnshtron rrugės e cila qon ka Allahu, ai njeri ka
gjetė rrugėn e vėrtetė. "Njerėzit e tillė as nuk
frikohen e as nuk tendosen shumė lehtė".
Jeta religjioze ėshtė jetė e nėnshtruar ideales. Nė
jetėn religjioze, realja mė e ulėt i nėnshtrohet
reales mė tė lartė, dėshirat personale i nėnshtrohen
shkakut impersonal, vlera e pakėt i nėnshtrohet
vlerės sė lartė, temporalja i nėnshtrohet eternales,
ndėrsa partikularja univesales. Nė jetėn religjioze,
ēdo gjė shkon nga poshtė lart, ēdo gjė dėshiron tė
lartėsohet, tė mos pėrjetojė rrajme, pra, tė mos bie
fundėrrrinė e historisė. Besimi nė Zotin nė realitet
ėshtė kuptimi i eternales, dhe si i tillė ajo pėr
referencė ka dijen e vėrtetė qoftė nė formė direkte
qoftė nė formė indirekte. Kryesorja ėshtė qė ajo
udhėhiqet nga vet ajo, tėrė jetėn e saj. Dija ėshtė
energjia potenciale e njeriut. Fjala Islam, nga
kėndi i njė dimensioni tjetėr, nė realitet don tė
thotė kjo; dija dhe pėrqėndrimi i drejtė i saj nėpėr
histori. Tė gjitha tė tjerat rrjedhin nga kėtu.
Besimi nė Zotin nuk guxon tė konsiderohet thjeshtė
njė supozim spekulativ apo njė formė hipoteze e
jetesės, e as qė mund tė quhet dogmė. Fjala ėshtė
pėr ēėshtjen e jetės dhe vdekjes; tė besohet qė tė
jetohet apo tė mos besohet qė tė mos jetohet.
Zemėrimi kur'anor kundėr politeizmit apo adhurimit
tė kujdo kujt tjetėr pėrveq adhurimit tė Allahut,
nuk ėshtė sulm i njė besimi dogmatik kundėr ndonjė
besimi dogmatik tjetėr apo preferencė e njė teorie
metafizike kundėr tjetrės. Kėrkimi i tė vėrtetės, tė
bukurės apo mirėsisė nė fund tė fundit ėshtė kėrkim
i vet realiteteve superpersonale dhe tė cilat nė
fakt janė njė.
Kur flitet pėr fundamentet e besimit, Kur'ani
menjėherė flet pėr tė bėrit mirė, pėr veprėn e mirė,
pėr aktivitetin e bereqetshėm. Kjo do tė thotė se
besimi si i vetėm, vetėm me fjalė apo vetėm si njė
kuptim i trubullt intelektual nuk ėshtė i
mjaftueshėm. Tė pėrdorėt metoda e vjetėr greke nė
dallimin mes intelektualit dhe idealit, nė religjion
ėshtė diēka jo vetėm e tepėrt por edhe e pa
kuptimtė, anipse Islami dijes dhe diturisė i jep
rėndėsi tė madhe. Nė Kur'an, ne gjejmė dallime mes
muslimanit dhe besimtarit. Muslimani ėshtė personi i
cili ėshtė bėrė anėtar i shoqėrisė muslimane me
deklarimet e tija pėr pranimin e parimeve islame dhe
zbatimeve tė ligjit dhe konventave tė tija. Besimi
apo imani ėshtė diēka mė shumė se kaq; ai ėshtė
ndėrlidhja e zemrės dhe kallapizimi i saj me
rregullat e besimit. Imani thotė se vrojtimi i
jashtėm pa besimin e brendėshėm ėshtė vlerė e vogėl.
Besimi nė Zotin ėshtė bėrthama e religjionit, ndėrsa
Islami e pėrforcon ate me kurora lulesh tė cilat
duhet tė ndikohen nga ai. Nėse kėto lule nuk burojnė
nga baza e kėtij besimi, atėherė ka mangėsi nė vet
atė religjion
|