QENDRA PER STUDIME BALLKANIKE NE PRISHTINE

CENTER FOR BALKAN STUDIES IN PRISTINA

CENTAR ZA BAKASKE STUDIJE U PRISTINI

REVISTE ELEKTRONIKE  / ONLINE NEWSPAPER / ELEKTRONSKE NOVINE

• NDJESHMERIA E IDENTITETIT KOMBETAR

• NDIKIMET E RRUGES DURRES - MERDARE NE RAPORTET E KOSOVES ME SHQIPERINE

• IDENTITETI NACIONAL DHE GLOBAL I SHBA

• ISLAMI TRADICIONAL PER KOHEN MODERNE  ?    

• TE KONVERTUARIT DHE TIPOLOGJIZIMI I VETEDIJES FETARE NE SHOQERINE BASHKOHORE

• DERI KU MUND TE SHTRIHEN KUFINJET IMAGJINAR TE PLURALIZMIT FETAR?

• ISLAMI DHE RELIGJIONI

7

NDJESHMERIA E IDENTITETIT KOMBETAR
Shkruajne: Ferdi Kamberi dhe Mentor Tahiri



Në përpjekjet e një shoqërie që ta mbrojë apo ta dëshmojë ekzistimin e identitetit, në momentin kur shkaktohen përplasjet e argumenteve që hedh njëra apo pala tjetër, lindin konfliktet që do të ndikojnë jo pak jetën politike të një shteti. Njeriu si qenie sociale-biologjike ka një identitet personal, në të njëjtën kohë ai mund të ketë identitete tjera si: identiteti qytetar, kombëtar, etnik, fetar, apo shtetëror. E kaluara e dëshmoi që megjithatë identiteti kombëtar është pak sa më i ndjeshëm për dallim nga identitetet tjera të njeriut.

Gjatë viteve të fundit jo vetëm Maqedonia, por gati në përgjithësi tërë Evropa Juglindore është ngërthyer nga problemet e shumta, polemikat dhe replikat e pafundme që shpesh edhe kanë kaluar limitet e të konsideruarit vetëm probleme politike. Shumë nga problemet që dolën në sipërfaqe viteve të kaluara, ishin ngrirë artificialisht nga sistemi i të kaluarës dhe koha dëshmoi që nuk ishin zgjidhur.

Përderisa në kontinentin e vjetër shfaqen hapa në drejtim të proceseve integruese dhe një evropianizimi, gjithashtu në rrethana të ndryshme nxiten edhe struktura konkurruese identitetesh dhe një garë e afirmimit etnik ndërmjet grupeve shoqërore apo entiteteve shtetërore. Në gadishullin ballkanik por edhe në shumë vende të ish Bashkimit Sovjetik kjo ka ditur të prodhojë një klimë konfliktesh të shprehur edhe në luftë të hapur, kurse në versionet më të buta në armiqësi politike, kriza diplomatike apo edhe probleme ndërkulturore.

Megjithatë, përkundër teorive që sot hidhen shpesh edhe pa mbështetje shkencore, një sociologji e pandikuar nga politika ditore, jo vështirë do të gjejë termin “Homoballkanas” apo “Njeriu Ballkanik”, duke aluduar këtu në shumë elemente të përbashkëta që popuj të kësaj pjese të Evropës mund ti kenë ndërmjet tyre. Kurse në një shëtitje nëpër retrospektivën historike, mahnitemi me mbresën që krijojnë faktet, jo rrallë të fshehura për hir të qëllimeve politike.

Mozaiku shumetnik i Maqedonisë

Përtej kufijve të shtetit të sotëm i cili në historinë moderne për herë të parë si subjekt politik u krijua në fund të luftës së dytë botërore, e vendosur në një pjesë strategjike të gadishullit ballkanik, Maqedonia në kuptimin gjeografik dhe historik të saj, me ndryshimet e krijuar me kohë, vazhdon të mbulojë përafërsisht atë sipërfaqe që në vazhdën e luftërave për dominim dhe zgjerim të perandorive, duhej kontrolluar ushtarakisht dhe politikisht. Pa e arritur këtë, as romakët nuk do të mund të realizonin Via-Egnatian që lidhte Adriatikun dhe Detin e zi e më tej, por as sllavët gjatë dyndjeve të tyre të shekullit të VII-të nuk do të mund të vazhdonin më tutje vendosjen e tyre më në jug në pjesët e sotme të Greqisë qendrore. Kjo traditë në lidhje me këtë territor shumë kohë më pas ndonëse në rrethana krejtësisht tjera, do të zë po të njëjtin vend dhe në një moment do të arrijë të alarmojë dhe tërheq vëmendjen e te gjitha fuqive duke filluar nga Perandoria Britanike, Franca e deri te Rusia.

Përveç famës që emri Maqedoni krijoi në kohën e Lekës së madh, në kohën kur ushtria e kësaj mbretërie të fuqishme kishte arritur të depërtoj deri në Indi, një specifikë e dallueshme e Maqedonisë së shekujve të fundit, padyshim mbetet pasuria e saj shumetnike. Sllavët, shqiptarët, turqit, grekët, vllahët, romët, hebrenjtë me praninë e tyre krijuan imazhin real të një shoqërie të vërtetë shumetnike ku secili nga këta popuj shënoi ngjarje historike e kulturore që për të ardhmen do të shërbejnë si referencë e pakontestueshme mbi rëndësinë e këtij territori. Qendra të rëndësishme si Selaniku me portin e tij detar dhe kapacitetet tregtare që ishte shndërruar në “kryeqytetin” e pashpallur të hebrenjve sefardik të cilët për ti shpëtuar inkuizicionit në gadishullin Iberik gjetën strehë në Perandorinë Osmane, apo Manastiri si një vatër e kulturës shqiptare dhe së fundit vend i lindjes i vet alfabetit shqip, janë vetëm disa nga shembujt e një mozaiku specifik. Pikërisht këtu në disa qytete të Vilajeteve të Manastirit dhe Selanikut, po krijoheshin bërthamat e para të Komitetit të bashkimit dhe përparimit, që historiografia e sotme i njeh si turqit e rinj, nga ku do të formësohen proceset që do të sjellin ndryshimet kushtetuese në Perandorinë Osmane, më vonë edhe krijimin e Republikës Turke dhe vetë fundin e perandorisë që për afro pesë shekuj kishte vë në kuadër të saj gjithë popujt e kësaj pjese të kontinentit të vjetër.

Më vonë, si një hapësirë gërshetimesh të ndryshme etnike, gjuhësore, shto këtu edhe ndikimet e kishës serbe, bullgare dhe asaj greke, vetë Maqedonia do të jetë një nga arsyet kryesore të acarimeve që shpien në luftërat ballkanike. Në fakt, shtetet sllave të posa konsoliduara në atë kohë, përpiqeshin pak a shumë në mënyra të ngjashme të dëshmonin që popullsia sllave ishte pjesë e kombit të tyre shpesh edhe duke harruar faktin që popullsia sllave e Maqedonisë kishte arritur të krijoj disa veçori të saja gjuhësore por edhe një vetëdije të veçantë mbi përkatësinë si një refleksion ndaj pretendimeve të Serbisë dhe Bullgarisë, pavarësisht faktin se kjo mund të ketë ndodhur shumë vonë. Lufta e Greqisë ishte e një natyre tjetër, përderisa ishte e pakuptueshme të përpiqej të tregonte karakterin grek të një popullsia sllavofone, ajo u përqendrua në argumentet historike, në formën çfarë i prezantonte.

Teoritë shkencore dhe historia si peng i politikës ditore

Teoria e sotme mbi identitetin maqedonas e cila vjen nga Shkupi zyrtar, kuptohet që ka qëllim dëshmimin e vazhdimësisë historike të njësisë politike të quajtur Maqedoni, që nga koha e Lekës së madh. Megjithatë, dominimi i elementeve gati krejtësisht sllave në identitetin e maqedonasve të sotëm, shfaq në sipërfaqe faktin se kjo teori nuk ka arritur qartë të arsyetojë aspektin shkencor. Sidoqoftë, kjo teori sot është bërë pjesë e pandashme e politikës ditore në betejën që Maqedonia po e bën për njohjen e emrit të saj, por edhe për njohjen e vet emrit të kombit. Fatkeqësisht, një betejë kjo që po e lë vendin mbrapa dhe shumë larg synimeve të shprehura për integrime euro-atlantike.

S’do mend se prapa polemikave mbi identitetin maqedonas, shpeshherë në luftën që po bën politika ditore, lihen anash teoritë shkencore dhe sidomos teoritë që ekskluzivisht merren me origjinën e kësaj popullate, e kaluara e së cilës fshihet nën mjegullën e historisë si edhe tek shumë popuj tjerë evropian juglindor. Shpesh ky konflikt po humb kuptimin e vet si debat mbi historinë, duke lënë përshtypjen e një lufte të rëndomtë politike ndërmjet dy shteteve.

Qoftë të adaptohet varianti maqedonas se ata janë sllavë të përzier me autoktonët apo variant grek i cili flet mbi origjinën sllave të maqedonasve të sotëm, një gjë nuk duhet debatuar dhe këtu pajtohen të gjithë historianët dhe gjuhëtarët, maqedonasit e sotëm janë pjesë e kulturës që në këto anë nuk filloi të krijohet assesi para shekullit të VII-të dhe kjo ndërlidhet ngushtë me imigrimin e sllavëve. Nuk është e diskutueshme që pas këtij imigrimi, shumë fakte ripohojnë praninë e vazhdueshme të popullatës sllave, historianët këtë e lidhin me ekzistimin e gjuhës dhe kishën e vjetër sllave që në Maqedoni daton nga shekulli X-të.

Në të kaluarën autor të ndryshëm kanë ditur që shpesh edhe të japin përshkrime kontradiktore në lidhje me maqedonasit e sotëm. Kështu gjatë fillimit të shekullit të kaluar, William Zebina Ripley dhe Bertil Lundman e përshkruanin popullsinë sllave të Maqedonisë si bullgare duke u mbështetur në gjuhën e folur sllave në Maqedoni. Kurse autori H. Brailsford i përshkruan si serbë dhe bullgarë por pa një ndarje të qartë etnike mes tyre.
Akademia e Shkencave dhe Arteve e Maqedonisë, ka pranuar teorinë se popullata e sotme maqedonase është rezultat i përzierjes së popullsive autoktone dhe sllavëve. Është teori e afërt me atë të etnografit bullgar Vasil Kancov i cili megjithatë popullsinë e quan bullgare. Ndërsa Gustav Weigand dhe Carletin Coon më tutje precizojnë se kur përmendën autoktonët të cilët së bashku me sllavët e ardhur u përzien në një etnos të përbashkët, në këtë rast bëhet fjalë për Grekët, Trakasit dhe Ilirët të cilët duke pranuar elemente sllave, iu përshtaten gjuhës së tyre kurse më vonë edhe vetë kulturës sllavo-bizantine.

Gjithsesi nuk duhet harruar që këto teori kanë gjetur vend në një kohë kur jo vetëm sllavët e Maqedonisë por në përgjithësi sllavët e jugut nuk kishin ndonjë demarkacion etnik të qartë ndërmjet tyre, por edhe nëse e kishin kjo në jo pak raste është ngatërruar me përkatësinë fetare, gjegjësisht të qenit anëtar i njërës apo tjetrës kishë.

Konflikti mbi emrin dhe trashëgiminë historike

Një segment i konfliktit mbi emrin dhe identitetin, i cili sot është deri diku i harruar, por që padyshim së paku pas luftës së dytë botërore paraqiste brengë për Athinën e cila ishte e dobësuar nga lufta civile, ishte frika nga një zgjerim i mundshëm i atëherë njësisë Jugosllave të Maqedonisë në drejtim të jugut.

Kjo frikë u shtua veçanërisht kur po diskutohej një bashkim i mundshëm federal mes Jugosllavisë dhe Bullgarisë, e që parashihte Maqedoninë si një njësi federale të veçantë. Vetë opinioni ndërkombëtar jo pak u trazua nga fakti që tani si një njësi në kuadër të një shteti të fortë sllav, Maqedonia do të mund të shfaqte pretendime në drejtim krahinës greke të Maqedonisë.

Në një letër që një këshilltar i tij po i dërgonte kryeministrit britanik Vinston Çerçill thuhej: “Një union federal i njësive të Jugosllavisë dhe Bullgarisë, do të transformojë çështjen maqedonase në një ekspansion të kombinuar jugosllavo-bullgar drejt jugut, të përforcuar nga irredentizmi maqedonas dhe bullgar për të bashkuar me Maqedoninë, portin detar të Selanikut, si një interes i përgjithshëm sllav”. Më tutje u deklarua që formimi i njësisë federale të Maqedonisë të krijohet mbi baza të përjashtimit të pretendimeve të aneksimit të territoreve tjera (Memorandumi për Maqedoninë, 15 nëntor 1944).

Përderisa Maqedonia ishte një republikë në kuadër të Ish-Jugosllavisë dhe një element konstituiv i saj, Athina zyrtare i referohej republikës me termin Republika e Shkupit siç bën edhe sot. Maqedonia nuk paraqiste subjekt ndërkombëtar gjë qe e bënte Athinën zyrtare që në vitet në vijim të mos bëjë më tepër bujë në lidhje me çështjen. Pas shpalljes së Maqedonisë së pavarur në shtator 1991 u krijuan rrethana tjera. Athina mobilizoi të gjithë potencialin diplomatik që kishte për të parandaluar njohjen e Maqedonisë nga shtet tjera. Vetëm disa sosh e njohën shtetin e ri me emrin e tij kushtetues.

Ndonëse njohurit aktuale shkencore nga historia, arkeologjia dhe linguistika nuk kanë arritur krejtësisht qartë të japin përgjigjen mbi relacionet e maqedonasve antik me popullsitë përreth dhe më konkretisht pozitën e tyre karshi helenëve të lashtë si në kuptimin etnik ashtu edhe në gjuhën e folur, vetë identiteti i maqedonasve antik sot vazhdon të përdoret si subjekt tensionesh mes Republikës së Maqedonisë dhe Greqisë. Historiani Eugene N. Borza vë në pah se gjuha e folur e maqedonasve antik dhe helenëve dallohej sa në komunikimin ndërmjet këtyre dy gjuhëve ishte i nevojshëm edhe përkthimi .

Megjithatë jemi dëshmitarë që pa sqaruar argumentet shkencore, të dy shtetet vazhdojnë të pretendojnë të drejtën mbi trashëgiminë e Maqedonisë antike duke harruar dhe lënë krejtësisht anash elementet ilire dhe trakase që kontribuuan në brumëzimin e përkatësisë së veçantë Maqedonase antike.

Përkatësia etnike e maqedonasve të sotëm (shpesh hasim termin sllavo-maqedonasit) dhe më saktë identiteti i tyre, është bërë tanimë një objekt debatesh të ashpra mes Shkupit dhe Athinës. Termi sllavo-maqedonas vetvetiu paraqet një kundërthënie mes maqedonasve. Përderisa në Republikën e Maqedonisë ai mund të konsiderohet edhe një emër ofendues, në vetë Greqinë me krenari përdorët nga pjesëtarët e komunitetit sllav në prefekturat e Maqedonisë greke, ngase ashtu i bën të ndjehen si popull i veçantë nga grekët etnik banorë të zonave nga Florina deri në Kavallë, që gjithashtu e quajnë vetën maqedonas, por në kuptimin e përkatësisë krahinore.

Është e mundshme që vet konflikti mbi trashëgimin historike të Maqedonisë antike ndoshta as që do të kishte filluar po të mos ishte shkaktuar ngatërresa ne lidhje me emrin. Vetëm më vonë për të arsyetuar qëndrimet e tyre në lidhje me përdorimin e emrit maqedonas dhe Maqedoni, debati kaloi përtej këtij limiti në kërkim të mbështetjes historike ku palët përpiqen të prezantojnë historinë sipas versioneve të tyre.

Në fakt, konflikti mbi trashëgiminë historike jo rrallë herë shtyu Republikën e Maqedonisë të ndryshoj vetë elementet shtetërore. Flamuri i sotëm i shtetit gjeti formën e tillë vetëm pasi qeveria në Shkup ishte e detyruar të ndryshonte flamurin e mëparshëm në të cilin qartë dallohej dielli i Vergines si simbol i Maqedonisë antike. Qysh në fillim të viteve të 90-ta, Maqedonia po rrezikonte një izolim të mundshëm ndërkombëtar dhe atë në një kohë shumë të ndjeshme kur Serbia lehtë ndizte luftëra me fqinjët. Në OKB, Maqedonia u pranua me emrin e përkohshëm Ish Republika Jugosllave e Maqedonisë, dhe më pas edhe në organizma tjerë ndërkombëtarë.

Që nga dalja në skenë e Maqedonisë si një subjekt ndërkombëtar, Shkupi dhe Athina nën ndërmjetësimin ndërkombëtar kanë zhvilluar një varg negociatash. Janë diskutuar si zgjidhje të mundshme një mori propozimesh: Maqedonia e re, Maqedonia e epërme, Sllavo-Maqedonia, Maqedonia (Shkupi) etj. Ndonëse këta emra së pari ashpër janë kundërshtuar nga vet Shkupi zyrtar, as vetë qeveria në Athinë nuk i ka konsideruar si të përshtatshëm për shkak të refuzimit inicial që emri i ri të përmbajë termin “Maqedoni” në cilindo variant. Gjithashtu me argumentin se qëllimisht shmanget termi “Maqedoni”, janë refuzuar edhe dy propozime greke: Republika e Vardarit dhe Republika e Shkupit.

Së fundi nën ndërmjetësimin e diplomatit Mathew Nimitz, propozimi i cili dominon si ide, përpiqet që çështjen mbi emrin e shtetit ta zgjidh me emrin “Republika e Maqedonisë Veriore” pa qartësuar qëndrimin mbi identitetin e maqedonasve.

Sidoqoftë, derisa propozimet vazhdojmë ti zënë vendin njëri tjetrit, rezultati i pari i konfliktit mes Shkupit dhe Athinës, ka dhënë një rezultat të qartë – Maqedonia vazhdon të pësojë duke ngelur mbrapa në hapin e saj drejt integrimeve. Ajo nuk u anëtarësua në Paktin e Atlantikut Verior ashtu siç ishte e paraparë së bashku me shtetet tjera të programit të Kartës së Atlantikut, Shqipërinë dhe Kroacinë.

Qëndrimi i Sofjes zyrtare karshi identitetit maqedonas

Kur pas shpërbërjes së ish Federatës Jugosllave, Maqedonia shpalli vetën shtet i pavarur, Bullgaria ishte shteti i parë që e pranoi. Megjithatë, njohja e shtetësisë nuk ka ndryshuar qëndrimin e Sofjes zyrtare karshi identitetit maqedonas, i cili për të është pjesë e pandarë e identitetit bullgar kurse vetë Maqedonia një pjesë e padrejtësisht e ndarë nga trungu i saj.

S’do mend se deklarimi i ish-kryeministrit të Maqedonisë, Ljupce Georgievski “Ne kemi identitet bullgar” detabuizoi debatet brenda shoqërisë maqedonase. Sofja zyrtare u kujdes që vetë ceremonia ku atij iu dha nënshtetësia bullgare në vitin 2006, të jetë e shoqëruar më përcjellje mediatike, ishte vetë zëvendës presidenti bullgar që në mënyrë solemne do t’ia dorëzoj dokumentin e nënshtetësisë bullgare. Në përgjithësi duke filluar nga viti 2001 deri në shtator 2008, vlerësohet që rreth 32 mijë shtetas maqedonas janë bërë edhe shtetas bullgar gjithashtu. Është më se evidente që ky numër tani mund të rritet në mënyrë edhe më rapide me faktin që Bulgaria është anëtare e BE-së, por padyshim procedurat e lehta që maqedonasit të pajisen me nënshtetësi bullgare flasin vetvetiu se Sofja zyrtare ata i konsideron bashkëkombës.

Vetë Bullgaria është përpjekur të paraqes disa argumente për të arsyetuar qëndrimin e saj. Kështu në serinë e argumenteve bullgare hyjnë: prezenca e sundimit bullgar gjatë mesjetës; identifikimi gjatë fillimit të shekullit të kaluar i popullsisë sllave të Maqedonisë si bullgare nga ana e shumë historianëve të huaj; memoria e përbashkët kolektive; roli i Bullgarisë në organizimin e kryengritjes në Maqedoni kundër sundimit osman; roli i Bullgarisë në formimin e VMRO-së si një lëvizje anti-serbe; fakti që Maqedonia si subjekt politik u krijua si produkt i komunistëve jugosllavë dhe atë vetëm pas luftës së dytë botërore.

Gjetja e zgjidhjes dhe faktori shqiptar

Në tërë tollovinë e krijuar në lidhje me emrin e shtetit dhe cenimin e identitetit kombëtar maqedonas, shto këtu edhe cenimin e gjuhës nga ana e Bullgarisë, mund të vërehet që faktori shqiptar në asnjë mënyrë nuk është ngatërruar aktivisht në këtë debat.

Ndonëse në shikim të parë, mund të duket si mosinteresim i faktorit politik shqiptar në Maqedoni, megjithatë shpjegimi më i afërt do të na shpinte tek konstatimi që qeveria e Shkupit në mënyrë konstante mundohet të minimizojë rolin e tij gati në të gjitha sferat e jetës politike, rrjedhimisht edhe këtu.

Është kjo qasja tradicionale ndaj shqiptarëve që nuk ka ndryshuar. Në rrethana kur Maqedonia duket se nuk ka finalizuar qartë as rregullimin e saj shtetëror dhe balancimin institucional të raporteve ndëretnike, më saktësisht maqedonase-shqiptare, është e diskutueshme nëse një zgjidhje adekuate mund të gjendet. Përjashtuar këtu çështjen e identitetit kombëtar dhe gjuhësor të maqedonasve, nuk duhet harruar që sa i përket emrit të shtetit nuk duhet përjashtuar nga debati asnjë pjesë e qytetarëve. Një pyetje më vend që do të duhej studiuar nga faktori ndërkombëtar, do të duhej të kishte qëllimin e gjetjes së përgjigjes, nëse një marrëveshje maqedonase-greke në lidhje me emrin, që apriori përjashton edhe mendimin e shqiptarëve të Maqedonisë që përbëjnë mbi 25% të popullsisë së Maqedonisë, a do të duhej si e tillë të konsiderohej zgjidhje përfundimtare e problemit ?
 

6

NDIKIMET E RRUGES DURRES - MERDARE NE RAPORTET E KOSOVES ME SHQIPERINE

Shkruan: Nora Ahmetaj

 

Para 15 vitesh të udhetoje brenda Shqipërisë ishte sikur te ecje neper fer”, citohet te kete thene nje poet nga Kukesi te cilit i duhej te kalonte permes kufirit me Kosoven qe te shkonte ne shtepi.
Kjo nuk qendron me. Shqiperia ka bere nje bum te madh ekonomik keto vitet e fundit dhe ka arrite qe nje perqindje te madhe te popullates te nxjerre nga varferia ekstreme. Autostrada ne ndertim e siper, parashihet te jete e gjate 234 KM dhe do te lidhe tash per tash dy shtetet me te varfera ne Evope.

Para se te fillonte ndertimi i autostrades, vozitja normale nga Kosova ne Shqiperi dhe anasjelltas nuk merrte me shume se shtate ore udhe poqese vozitej ngadele deri me 50 km/h. Megjithate, kete vere pritet qe kosovaret ne rend te pare, e mepastaj edhe fqinjet tjere te bejne nje invazion te madh ne bregdein piktoresk te Shqiperise, sidomos ate ne pjesen jugore. ‘Rruga e Kosoves’ siç quhet autostrada shqiptare nga Durresi deri ne Morine te Kukesit, duke përfshire edhe tunelin me të gjate ne Ballkan prej 5.5 kilometrave, pritet të kryhet brenda afateve të percaktuara me pare, diku ne qershor te vitit 2009, mu atehere kur sezoni turistik veror eshte ne vlug. Gjithashtu pritet qe deri ne fund te vitit 2009 te perfundohet edhe tuneli tjeter, dhe Kosovaret pritet te kene qasje ne bregdetin e Durresit per me pak se 4 ore vozitje nga Prishtina, e ndoshta edhe me pak nga Pzrizreni.

Sipas analizave te Bankes Boterore dhe Komisionit Evropian, dhe duke marre parasysh shpejtesine e zhvillimit te Shqiperise keto vitet e fundit, parashihet qe Shqiperia te perjetoje nje rritje te madhe zhvillimi ne pese vitet e ardhshme, dhe kosniderohet te jete njera nder shtetet me atraktive per investime te jashtme ne fushen e investimit ne prona dhe konstrukcione ndertimore.
'Vendi gjindet ne nje faze te re te zhvillimit te pronën e patundshmerise, dhe do te jete nje treg atraktiv prej tri-deri pase vitet e ardhshme’ vleresojne ekspertet nderkombetare.
Nga hapja e kufirit edhe rritja e tregut pritet te ngritet nga 4 -7 milion € ne vit, qe do te thote shume per ngritjen e ekonomise se dy shteteve si dhe forcimin e maredhenive ekonomike dhe gjeostrategjike ne rajon.
Qe nga perfundimi i konfliktit te Kosoves 1998-99, me qindra-mijera turiste nga Kosova kane kaluar alpet e vjetra te Shqiperise per te zbarkuar ne plazhet e virgjera te jugut, duke i sjelle buxhetit te shtetit te Shqiperise nje fitim prej 350 million euros apo (470 million $) ne vit.
Projekti i ndertimit te autostrates, projekt ky me i madhi ndonjehere qe qeverite e Shqiperise kane pase qe nga themelimi i shtetit, do te perforcoje edhe me shume lidhjet edhe ashtu vellazerore te dy shteteve dhe popujve, dhe do te beje edhe me te kalueshem kufijte jo vetem per qindra-mijera kosovare qe do te kalojne pushimet atje, por atyre do tu ipet edhe mundesia e punesimit sezonal.

Po kete vit, qe nga 1 maji deri më 30 tetor të këtij viti aplikohet regjimi i lehtesuar i kalimit kufitar ndermjet Republikes se Kosoves dhe Republikes se Shqiperise. Por jo vetem Kosova do te kete perparesi, edhe banoret maqedonas dhe shqiptare te Maqedonise dhe shtetasit e Serbise e te Malit te Zi do te perfitojne shume ne nje te ardhme te afert.

Perforcimi i kontakteve mes njerezve paraqet nje perfitim konkret dhe substancial per permiresimin e jeteses dhe qasjen drejte integrimeve evropiane per gjithe qytetaret e Ballkanit perendimor. Ashtu si edhe me konceptin ekonomik te CEFTA-s, shtetet e Ballkanit perendimor do duhej te punonin edhe ne liberalizimin e vizave per shtetasit e ketij rajoni, ne menyre qe komunikimi mes njerezve te behej pa pengesa, dhe me kalimin e kohes, kjo do tu ndihmonte njerezve ne kuptimin e mirefillte te permiresimit te kushteve te jeteses, tejkalimit te problemeve nacionale dhe perqafimit te nje vizoni per nje te ardhme te perbashket si teresi, ne Bashkesine e madhe Europiane. Hapja e kufijve gjithashtu do te kontribuonte ne kuptimtin e ndersjelle dhe te mirefillte mes njerezve te gjetjes se zgjidhjeve per temat qe prekin interesat e perbashketa te popujve te Ballkanit si energjia, transporti, tregtia, turizmi etj.
Turizmi ne vecanti do ti ndihmonte vendeve te Ballkanit perendimor qe te promovonin rritjen e investimeve dhe krijimin e puneve qofte sezonale apo atyre me te qendrushme. Zhvillimi i mundesive per gjenerimin e te ardhurave eshte prioritet i te gjitha vendeve ne rajon, dhe askund tjeter me mire dhe me lehte nuk do te mund te gjindej hapsira per nje potentical te tille te krijimit te puneve se ne sferen e turizmit.
Kosova dhe Shqiperia kane shume pune per te bere ne krijimin e nje ekonomie te qendrueshme, lufitmin e korupsionit dhe krimit te organizuar, trafikimit te qenieve njerezore dhe shume dukurive tjera negative.

Por ndertimi i rruges se re dhe integrimi edhe me i shpejte i popujve te te dy shteteve ne planin afatmesem dhe afatgjate do te kete efekt te madh pozitiv ne zhvillimin ekonomik qe ne menyre direkte lidhet me krijimin e vendeve te reja te punes, rritjen e bizneseve dhe te te ardhurave, si dhe flukin me te madh te investitoreve rajonale dhe globale.
Kjo ne nje menyre do te behet edhe synim strategjik per perpilimin e politikave strategjike per vendim-marresit ne te dyja anet e kufirit



2009-05-03
 

5

IDENTITETI NACIONAL DHE GLOBAL I SHBA

Shkruan : FADIL LEPAJA

Mediat amerikane, në prag të zgjedhjeve presienciale, diskutonin pak a shumë në nivel akademik idenë se cila zgjedhje do të ishte më e mirë për kreun e shtetit amerikan. Gjithësesi, pajtoheshin, duhej të ishte një zgjedhje e cila po ndodhte për herë të parë dhe e cila do të ishte mesazh i fuqishëm për vetë shoqërinë amerikane, por sidomos për botën. Elita amerikane, sidomos ajo intelektuale e kishte kapur idenë e ndryshimeve. Elita politike, ushtarake dhe sidomos e biznesit ende luhatej në dilema. Dilemat e tyre pasqyroheshin edhe përmes medias masive duke pranuar nevojën e ndryshimeve, të cilat shpeshherë rezultonin me përpjekje për ndryshime kozmetike. Ato në në dukje të parë, sidomos për jo-amerikanët, ishin paksa të quditshme, duke pasur parasyshë se bëhej fjalë për personalitetin i cili do të ishte non-stop në krye të medias globale. Gazetarët propozonin dhe preferonin që elektorati të zgjedhë një nga të tri mundësitë e përfolura më së shumti dhe e cila kishte të bënte me subkultura të paafirmuara, të palegjitimuara sa duhet, e madje edhe të ndrydhura: ata parashikonin një zonjë, një homoseksual apo një me ngjyrë për kryetar të shtetit të tyre dhe kjo do të ishte risia . Mesazhi, sipas krijuesve të opinionit do të ishte: te ne të gjitha janë të mundura, ne jemi shoqëri e hapur, e mundësive të barabarta, pa paragjykime.

Ambienti nacional dhe global i ndryshimeve

Një prognozë e agjencionit amerikan të inteligjencias, të njohur anembanë globit me akronimin CIA , e bërë publike kohëve të fundit, parashihte se deri në fund të gjysmës së parë të këtij shekulli, të bardhët nuk do të jenë më shumicë në SHBA, duke hapur kështu shumë çështje që kanë të bëjnë me vet themelet e shoqërisë amerikane, Amerikës së bardhë, si probleme të identitetit dhe kulturës së përbashkët e cila ishte model për kombet e tjera.
Edhe ambienti global po ndryshonte esencialisht. Shoqëria bashkohore, tashmë është e qartë dhe e pranuar nga intelektualët më në zë të kohës, po lëvizë nëpër shtigje të parrahura dhe pranohet se kanë lëvizur shumë shtylla të dijes dhe të besimeve tradicionale. Sfidat kryesore të njerëzimit ende mbeten pa përgjigjje. Më nuk është teatralizëm kur thua : kah po shkon njerzimi? Madje, as kur thua kah po shkon njeriu, si qenie jo vetëm shoqërore, por edhe biologjike ? Njerzimi projekton konstruksione në gjithësi dhe civilizime në planete tjera për të mundur mbipopullimin. Njerzimi projekton zgjatjen e jetës përtej kufinjëve të njohur. Njerzimi ndërton akcelerator gjigant për të kuptuar esencën e kosmosit...njeriu...

Një qasje subjektive nga Prishtina

Amerika dhe presidentët Klinton dhe Bush, ishin këndej , me ne, kur na duheshin më së shumti, kur një popull fqinjë përpiqej jo vetëm të i impononte vlerat dhe normat e tij popujve përreth, por po përpiqej dhunshëm të shfaroste gjithë ata që nuk e pranonin si të vetin identitetin e tyre kulturor, politik dhe fetar. Shumë kohë do të kalojë dhe ne edhe kur arsyeja na flet ndonjëherë ndryshe, do të jemi subjektiv dhe do të kemi një qasje të veqantë për shtetin e Amerikës dhe shoqërinë amerikane në përgjithësi. Nën këto ndjenja, po shikoja, bashkë me miliarda njerëz të tjerë anembanë botës, presidentin e ri Barackk Obama i cili sapo e kishte bërë, mbi Bibël betimin për besnikëri ndaj kushtetutës. Kishte zbritur nga makina e tij super e blinduar dhe po ecte këmbë, bashkë me gruan e tij, metrat e fundit drejt Shtëpisë së Bardhë, rezidencës së presidentit amerikan që do të jetë edhe shtëpia e tij gjatë katër viteve të ardhshme. Përshëndeste fëtyrëqelur, sa majtas sa djathtas, me lëvizje të përmbajtura dore, por që dërgonte mesazhe paqeje dhe dashurie, ndërkohë që populli shumëngjyrësh i kryeqytetit rreshtuar anash e brohoriste. Këto pamje më ngjallën një vizion për një kosovar, nga familje e përzier (serbo-shqiptarë) i cili do të ecte këmbë nëpër qendër të Prishtinës deri te presidenca, duke kaluar nëpër Sheshin Skenderbej. Me gjasë ngjashëm dhe po aq pabesueshëm do të përjetohej një shqipëtar i cili do të ecte drejtë rezidencës presidenciale në Shkup, Podgoricë apo Beograd ku shqipëtarët përbëjnë një pakicë. A do të ishte e mundur të përcillte mesazhin e njejtë dhe a do të pranohej në mënyrë të njejtë edhe në Ballkan? Në botë?

Përse është e pamundur kjo, tani?

Se as një komb, i madh apo i vogël qoftë, nuk heq dorë nga identiteti i vet vullnetarisht, kjo tashmë është dëshmuar. As që bëhet fjalë për të përqafuar me vullnet të lirë, një identitet të kombit tjetër, aq më tepër nëse ka luftuar me të, nëse ka qenë i shkelur, i përbuzur i shtypur. Historia njeh plot shembuj asimilimi të dhunshëm, apo edhe të shfarosjes së popujve, por nuk njeh heqje dorë vullnetarisht nga identiteti i vet (këtu nuk hyjnë konvertimet e grupeve të vogla, për motive nga më të ndryshmet, të cilat janë dukuri e herëpashershme edhe te ne) .
Shumë përpjekje të përfolura dhe të provuara nëpër botën, të cilat janë pjesë e historisë më të re, janë bërë në ish vendet socialiste me identitete të reja, me pretendime integruese si kombi sovjetik, jugosllav dhe kreatura tjera përmes të cilave pretendohej të tejkalohen dallimet etnike, religjioze (ateizmi promovohej si religjion i ri) apo racore dhe kulturore. Në fakt edhe kultura tradicionale ishte shpallur e vjetëruar dhe ishte “hedhur në plehun e historisë”. Mirëpo, edhe përkundër maqinerisë së fuqishme të propagandës komuniste, këto “kombe “ dështuan edhe për të “gjallë” të këtyre kreaturave artificiale federale.
Në fakt, kombi Jugosllav, dhe ai sovjetik, ishin koncipuar mbi parime, pak a shumë të ngjashme me ato mbi të cilat u ngrit dhe fuqizua kombi amerikan, por kishte një dallim esencial. Qytetarët amerikan (e ngjashëm është edhe me ata kanadez, australian e disa tjerë), të gjithë ishin ardhacak në Amerikë, Australi, Kanadë dhe ata lëshuan-krijuan rrënjë të tjera, të reja, duke vënë në plan të dytë rrënjët e origjinës të cilat me kohë mbetën vetëm pjesë e kulturës dhe traditës familjare e cila nuk e pengonte funksionimin e shoqërisë. Ndërkaq, ky eksperiment u provua me kombe të cilat jetonin në tokën e tyre dhe ruanin kulturën e tyre, rezultoi të jetë i vështirë, sepse popujt refuzonin të ndërronin identitet, qoftë ai fetar apo kombëtar dhe nuk pranoni administratën dhe normat e imponuara. Rënia e madhe e komunizmit e qiti në harresë të plotë këtë përpjekje integruese të dhunshme si model i cili nuk duhej ndjekur. Në fakt, nga popuj dhe kultura të ndryshme, rendi i ri botërorë i plasuar nga perëndimi i zhvilluar, i bardhë dhe kristian dhe i përcjellur nga një makineri e fuqishme financiare dhe ushtarake u përjetua pak a shumë ngjashëm me modelin sovjetik, pra si një model i imponuar dhe solli edhe deri te refuzime dhe konfrontime.

Përse fitorja e Obamas u vlersue si përtritje e idealit amerikan?

Amerika, ishte dhe me gjasë do të mbetet vendi i mundësive të mëdha , ku njerëz nga mbarë bota shisnin krejt qka kishin , për të filluar jetë të përeplot me shpresa dhe mundësi. Amerika ishte shebull i një kombi të krijuar pas dyndjeve të mëdha të shtresave të varfëra nga evropa, nga kombe të ndryshme , kultura të ndryshme të cilat krijuan identitet të ri , të përbashkët. Pavarësisht se nga vjen , që në start ishe amerikan, kjo ishte një formë mirëseardhëje në identitetin e ri , i cili pranohej me automatizëm qysh në momentin kur individi ndeshej me maqinerinë e fuqishme shtetërore dhe “konvertimi kombëtarë “ bëhej aty për aty duke e pranuar atë si një të arritur të madhe për të dhe familljen e vet. Me këtë identitet të ri fitoheshin të drejta dhe mundësi të barabarta dhe të garantruara me kushtetutë, dhe që mundësonin të ishe i suksesshëm në qdo profesion dhe pozitë shoqërore, natyrisht mvarësisht prej përpjekjeve dhe aftësive të tua. Natyrisht ,mjaftonte të mos jesh zezak, hisanik, apo grua sepse atëherë nuk do të duhej të shpresoje apo të synoje të bëhesh president.
Në fakt, modeli amerikan i kishte disa defekte të cilat nuk binin në sy nga suksesi i madhe ekonomik dhe funksionimi i shkëlqyer i integrimit dhe shkrirjes së qytetarve nga e mbarë bota në një shoqëri, kulturë dhe komb unik , tolerant ndaj të gjitha ideve , kulturave, religjioneve. Kombi amerikan, i cili sidomos ne shekullin e XX u bë model, në mes kombesh të botes, sidomos për zhvillimin ekonomik dhe demokracinë , me nje kulturë me rrënjë evropiane dhe afrikane, por e hapur për të gjitha ndikimet e mundshme , mexhithatë sundohej nga të bardhët dhe nga të krishterët. Jo fort moti, një zezak me vizion e tha fjalinë e madhe të cilën e gjenë tashmë në libra shkollorë në mbarë botën. Ai e tha një fjali të thjeshtë, të kuptueshme edhe për një fëmijë, por jo të pranueshme nga të gjithë, sidomos në shoqërinë amerikane. Ai tha “ Unë e kam një ëndërr” dhe kur , përpak e preku me dorë këtë ëndërr, një dore të fshehtë , konspiracioni, bëri që ajo të mbetej vetëm ëndërr deri këto ditë. Endërra e tij , përkundër komenteve të shumta të medias dhe opinionit të shqetësuar i cili përpiqej që në të të projektonte filozofinë e vjetër amerikane të suksesit dhe garës së individve, nuk ishte individuale, nuk ishte vetëm politike, apo ideologjike, por ishte nje vizion tjetër për amerikën dhe rrjedhimisht edhe për botën. Njerzit, ose shumë nga ata, nën presionin e medias së bardhë ,e kuptuan gabimisht se ai angazhohej për një ëndërr amerikane separate, për një amerikë të zezë, se ai ndiqte ëndërrën e tijë personale për sukses, por në fakt ëndërra e tij shikonte përtej asaj që shihnin njerzit e thjeshtë. Ai angazhohej për një amerikë shumëngjyrëshe, ku kombi amerikan do të ishte bashkësi e njerzve të barabartë , ku kombet dhe racat e botës do të tejkalonin identitetin e tyre kombëtarë dhe racial , për të u shëndërruar në alternativën e vetme dhe prijëse të identitetit të ri global. Rendi i ri botëror , me idealin e Martin Luter Kingut po e fitonte bazën ideore mbi të cilën do të përhapej dhe do të valvitej si flamur anemban globit.
A është ideja dhe vizioni i shpalosur i Presidentit Obama baza mbi të cilën do të ngritet “Kombi” global i cili do të kërkoi edhe institucione ekzekutive globale, si kërkesë esenciale e tregut botërorë i cili vetëm me krizën e tanishme ekonomike tregoi se sa i integruar dhe i ndërvarur është? Amerika e bardhë, amerika e industrisë së rëndë, amerika e naftës dhe armëve, e cila dominoi globin gjatë gjysmës së dytë të shekullit të kaluar, e mbylli atë me një shpërndarje dhe shtrirje të jashtëzakonshme të ushtarve dhe makinerisë jo vetëm jashta shtetit dhe jashta kontinentit , duke u futur kështu në një luftë pa krye me popuj të kulturave , racave dhe feve të tjera.

Nevoja e ndryshimeve ndihej në ajër

Se Amerika duhej të bënte ndryshime të thella , për të mbetur komb model për gjitha kombet , racat dhe të gjitha kulturat kjo ishte bërë aq e hetueshme edhe në media , në opinionin publik të amerikës, sa të gjitha shtresat filluan të projektojnë idetë e tyre.Madje edhe grupet margjinale. Të gjithë e dinin se kryetari i ardhshëm amerikan do të ishte jo vetëm dikush tjetër ( se z.Bush po linte Shtëpinë e Bardhë kjo kuptohej edhe nga kufizimet kushtetuese), apo nga parti tjetër, por edhe se do të ishte “diqka” tjetër. Diqka që do t’i ndodhte Amerikës për herë të parë. Opinioni kalkulonte me dilemat amerikane : Do të kemi një grua presidente, një gay president , një ....qkado të jetë vetëm të jetë për herë të parë.
Në fakt media dhe opinioni amerikan në përgjithësi , qysh në përzgjedhjen e kandidatit demokrat u orientua se me presidentin e ri duhej të legjitimohej Amerika shumëracore. Komunitetet e fuqishme, hispanike, zezake, kineze dhe aziatike në përgjithësi kishin filluar dhe kishin ngritur sub-shoqëri kompakte mbrenda shoqërisë amerikane dhe aty vështirë funksiononte edhe administrata e vendit. Në fakt, pas 11 shtatorit, ishte rritur mosbesimi në mes të bardhëve dhe afro-amerikanve dhe popullatës me prejardhje nga vendet islamike. Amerika , gjithnjë e më tepër , përkundër fuqisë ekonomike , ushtarake dhe kulturës urbane dhe demokracisë që exportonte kishte filluar të shfaqte kufizimet e veta në synimet për të qenë lidere e rendit të ri botëror.
Në fakt pjesa dërmuese e popujve me potencial të rëndësishëm ekonomik, ushtarak dhe politik kishin realizuar tashmë identitetin shtetëror duke krijuar gati 200 shtete. Duke marë parasyshë se numri më i madh i shteteve tashmë nuk i përkiste botës së zhvilluar dhe botës së bardhe , apo botës së krishtere, kopjimi i modelit dhe kulturës së krishtere amerikane filloi të rrënonte mitin amerikan për një shoqëri funksionale , të zhvilluar edhe me harmoni në mes njerzve me origjina të ndryshme. Derisa njerzit kishin hequr dorë pak a shumë nga etnia e tyre e origjinës, problemi i dallimeve racore dhe religjioze po merrte një dimension tjetër në vet amerikën. Dominimi amerikan i botës më nuk po pranohej natyrshëm, sepse po kuptohej si dominim i të barëdhve, si dominim i të krishterve në kohën kur në botën bashkohore të bardhët dhe të krishterët tashmë janë një pakicë e ndieshme.

Obama, njeriu në qendër të brandit të ri amerikan

Barack Obama duket të jetë , gjykuar nga biografia dhe paraqitjet e tijë , një njeri , një vizionar , dhe një politikan briljant . I lindur nga prind me origjinë nga raca dhe religjione të ndryshme , me babën afro-amerikan musliman dhe nënën e bardhë të krishtere ai doli në sipërfaqe , në kohën kur shoqëria amerikane po klithte për ndryshime, dhe ajo që për dikë tjetër do të kishte qenë hendikap, për të doli të jetë përparësi. Ai fitoi bindshëm përballë një kandidati, i cili ishte hero lufte, i bardhë dhe me një biografi po aq të shkëlqyer.
Kujtojini rrethanat e vetëm para disa dekadash, kur e gjithë oratoria dhe biografija brilante e z. Obama nuk do ta kishin ndihmuar atë të shtroj kandidaturën e tijë për kryetar. Ndërkohë që , këto ditë , mësojmë nga media se amerika përpos kryetarit të parë me ngjyrë, përzgjodhi edhe në një pozicion tjetër të rëndësishëm , tradicionalisht konzervativ , edhe një jo të bardhë. Partia Republikane në SHBA zgjodhi për kryetar një njeri me ngjyrë.
Prognozat e CIA-s në të shumtën e rasteve kanë rezultuar të jenë të sakta. Ndryshimet në strukturën etnike, racore, kulturore dhe me një fjalë shumëdimensionale në vetë amerikën po pasqyrojnë në fakt raportin në mes civilizimeve globale. Fuqitë e reja ekonomike dhe politike po e imponojne edhe raportin dhe relacionet e reja në mes popujve dhe kulturave. Qdo ndryshim pa model dhe pa vizion, rrezikon të shëndrrohet në anarki dhe konfrontime. Përderisa anarkia mbrenda një shoqërie sadoqoftë të jetë e madhe, mexhithatë mund të jetë e kontrolluar, në përmasa globale kjo do të thoshte konfrontim global. As skenaristët e filmave horror nuk do të mund të imagjinonin çfar do të ndodhte në një botë, me plot shtete që kanë armë atomike dhe përplot njerëz që mendojnë se qelsat e plastikës i hapin dyert e parajsës. Institucionet globale janë para një reforme të domosdoshme dhe forcimi i ingerencave ekzekutive të tyre paraqitet të jetë i domosdoshëm duke pasur parasyshë pasojat globale të krizës së fundit ekonomike e cila rrëxoi se kuti kartuqi disa nga bankat dhe kompanitë e fuqishme të botës së sotme.
Barack Obama duket të jetë i vetëdijshëm plotësisht për sfidat jo vetëm të shoqërisë amerikane por edhe asaj globale. Deklarimet e para publike përmbajnë mesazhe pajtimi dhe afrimi edhe me armiqët e deridjeshëm. Ai , ditve të fundit ofroi dorën e miqësisë për të gjithë popujt, shtetet , kulturat, fetë, civilizimet , madje edhe ato të cilat në vend të dorës së miqësisë i kishin mbledhur duart e tyre në grushte për konfrontim.
Presidenti amerikan, më nuk mund të paragjykohet për racizëm, apo mosdurim për kulturat e tjera. Kushdo , përgjatë globit, kur e sheh nëpër fotografi duke pirë coca cola apo pepsi, nuk do të e sheh atë si kërcnim apo imperializëm kulturor , por si një njeri që po pi një pije të këndshme freskuese por wdhe një model dhe një vizion për tu ndjekur
 
 

4

ISLAMI TRADICIONAL PER KOHEN MODERNE  ?    

Shkruan: Gëzim Selaci
 

Rizbulimi i identitetit musliman pas rënies së regjimit komunist tek ne është përcjellë me probleme të shumta dhe të rënda. Është shkaktuar një neveri ndaj trashëgimisë islame në identitetin kombëtar në kontekstin bashkëkohor në rrethanat e reja në të cilat është gjetur kombi. Kjo mund të ketë ndodhur për shkaqe të ndryshme, por gjithsesi konceptualizimi i gabueshëm dhe jofunksional i fesë ka qenë një nga shkaqet kryesore.
Sidoqoftë, në përpjekjen për të zgjidhur këtë, është propozuar ‘Islami tradicional’ si i vetmi model që siguron një marrëdhënie paqeje me identitetin tonë kombëtar. Por, a e ka fuqinë ky ‘Islami tradicional’ të jep një alternativë të zbatueshme dhe me shanse për sukses përkundër sfidave dhe çështjeve moderne?
Muslimanët sot po kalojnë nëpër një fazë të veçantë të historisë së tyre teksa gjenden nën një presion të nevojës për t’iu përshtatur ndryshimeve që sollën rrethanat e reja në botë. Kështu, edhe komponenti islam në identitetin tonë kombëtar po rimendohet në kontekst të përkatësisë shumëfetare dhe të të imagjinuarit të një identiteti kombëtar me vlera perëndimore. Kështu pra, muslimanëve u shtohen probleme të reja.
Për t’iu adresuar këtyre problemeve që shtresohen, muslimanët janë gjetur para nevojës për një kompas etik që do t’iu referoheshin në lidhje me çështje morale. Ndërsa Islami tradicional nuk frymëzon, kurse Bashkëksia Islame e Kosovë (BIK) është kredhur në një letargji akademike dhe komunikuese (mediale), alternativat që ofrojnë strukturat e tjera duket se janë më tërheqëse për brezat e rinj të muslimanëve.
Shumë prej këtyre alternativave nuk mund t’iu atribuohet ndonjë e keqe, ndërsa BIK-u nuk ka parë probleme tek ato. Mirëpo të tjerat mund të lindin më shumë probleme se sa që zgjidhin. Në të vërtetë gati të gjitha këto nuk kanë dalë si alternativa pozitive, domethënë që kanë propozuar zgjidhje; procesi i krijimit të identitetit të tyre ka qenë negativ, domethënë ato e kanë definuar veten dhe kanë rekrutuar simpatizantë duke u definuar si të ndryshëm ndaj modelit të rrymës qendrore, duke treguar se si janë të ndryshëm nga modeli i BIK-ut. Këtu edhe mund të hyjë sherri, ngase këto kode alternative që nuk mendohen mirë, hapin rrugën e indoktrinimit, shpëlarjes së trurit, mendësisë grupore, ekstremizmit, e të tjera.
Në këtë gjendje faktike, BIK është gjetur ndërmjet dy zjarreve: mohimit të problemit, thua se asgjë nuk po ndodhë, dhe alarmimit për të, thua se e keqja më e madhe vjen këtej. Me sa duket BIK nuk flet një goje, andaj nuk ka një qëndrim unik zyrtar. Sidoqoftë, është e qartë se një numër grupesh kanë ofruar tashmë alternativat e tyre dhe kanë fituar simpatizantë. Nuk do mend se jo të gjitha nga këto janë në të njëjtën linjë me rrymën qendrore që e ndjek dhe e promovon BIK.
Megjithatë, nëse dikush nga Bashkësia Islame sheh rrezikun tek këto kode a modele alternative, kjo nuk është e tëra që pritet nga kjo organizatë lidere fetare. Roli i BIK-ut nuk kufizohet në gjetjen e gabimeve dhe identifikimin e rreziqeve. Pritshmëria nga kjo organizatë ombrellë fetare është shumë më e madhe se sa të konkludojë gjërat e njohura; ajo duhet të ofrojë alternativë, nëse do të jetë organizatë udhëheqëse. Roli i BIK do të mund të ishte më pozitiv, dhe përveç që të tregojë se çfarë Islami nuk na duhet, ajo do të duhej të ofronte një model të Islamit që na duhet. Natyrisht, që të tërheq brezat e rinj të muslimanëve, ky model duhet të t’iu adresohet çështjeve dhe brengave bashkëkohore.
Pra detyra e BIK-ut është jo vetëm të thotë se si nuk duhet, por edhe si duhet. Ekzistimi dhe vazhdimi i alternativave problematike është përgjegjësi edhe e BIK-ut. Kështu, ngase ky ‘rrezik’ dhe rreziqe të tjera ekzistojnë në një masë të madhe në saje të dështimit të BIK-ut për të ofruar një alternativë ndaj islamit tradicional, dhe jo në saje të dështimit për të ruajtur atë.
Për një të kuptuar të ri të islamit
Në mënyrë që identiteti islam në sistemin e identitetit tonë kombëtar t’i kontribuojë emancipimit dhe zhvillimit të kombit, është i nevojshëm një të kuptuar (fikh) i ri i Islamit që do të dilte si rezultat i një diskursi akademik i arsyetimit dhe interpretimit (ixhtihad) për të nxjerrë kuptime të reja. Ky interpretim duhet të themelohet mbi traditën për të krijuar një diskurs të ri e të vlefshëm për kohën dhe rrethanat aktuale. Fatkeqësisht, kjo sfidë nuk është përballë me sukses nga elita dhe organizatat fetare në vend.
BIK-u duke mos pasur fuqinë dhe kapacitetin të ofrojë një të kuptuar të tillë, këmbëngul në një ‘Islam tradicional’. Në radhë të parë, nuk është bërë e qartë se çfarë nënkuptohet me nocionin ‘Islami tradicional’, por ai shpeshherë reduktohet në rite të detajuara që mullatë kryejnë në festa e ceremoni mortore. Ky Islam tradicional ka dështuar t’iu adresohet çështjeve bashkëkohore që kanë lindur rishtas, andaj nuk ka qenë tërheqës për brezat e rinj të muslimanëve
Ideja e një të kuptuarit të ri të Islamit i frikëson shumë muslimanë, prandaj çdo thirrje e këtij lloji mund të përballet me rezistencë. Andaj, për të shtuar shanset për pranim, kjo thirrje duhet të vijë nga autoritete të pamohueshme fetare. Gjithherë është më e lehtë të projektosh diçka në mendje dhe letër, por e vështirë të bindësh të tjerët për të.
Disa mendojnë se Islami është uniform dhe nuk ka se si të kuptohet në mënyra të ndryshme. Mirëpo, Islami që nga fillimi asnjëherë nuk ka qenë uniform; aspekte dhe çështje të ndryshme të tij janë kuptuar në mënyra të ndryshme. Se me çfarë të drejte dikush mund të pretendojë se bash të kuptuarit e tyre ( apo fikh-u i tyre) është absolutisht të kuptuarit e drejtë, dhe se nuk ka alternativë, mund të shpjegohet vetëm me terme të fanatizmit grupor dhe sektarizmit.
Të tjerët frikësohen nga të kuptuarit e ri, ngase nuk kanë vizion se cila është alternativa. Sidoqoftë, alternativa nuk është e dhënë dhe që pret të zbulohet; atë duhet krijuar.
Mirëpo, që të arrihet kjo, problemit duhet qasur në mënyrë të duhur dhe duhet bërë pyetje të duhura, ndryshe nuk arrihet askund. Së pari trashëgimia islame duhet të rimendohet dhe t’i nënshtrohet një diskutimi e debati akademik e intelektual. Ky rimendim duhet të jetë i kujdesshëm dhe të bazohet në lexim të të arriturave shumë shekullore të mendimit islam, i cili shërben si një themel i fortë mbi të cilin duhet ndërtuar një diskurs që do të ishte funksional dhe i dobishëm në kontekstin aktual të kombit.
Një qasje e balancuar dhe sistematike është tejet e rëndësishme, posaçërisht në këtë kohë kur komponenti islam po rimendohet në kulturën dhe identitetin tonë kombëtar.
Detyrë e vështirë? Kush e tha se udhëheqja dhe përfaqësimi i një bashkësie fetare është detyrë e lehtë!

 

3

TE KONVERTUARIT DHE TIPOLOGJIZIMI I VETEDIJES FETARE NE SHOQERINE BASHKOHORE

Shkruan: Ferdi Kamberi


Të flasësh për konvertimin dhe tipologjizimin e vetëdijës fetare në shoëqinë bashkohore, pa dyshim se nuk do të mjaftonte me kaq rreshta, sepse në paradigmën shkencore kërkon një analizë të thellë tologjike, filozofike, sociologjike etj.Debati për religjionin kohës së fundit ka marrë përmasa jashtëzakonisht globale, si në qartët kombëtare ashtu edhe në ato ndërkombëtare po debatohet për të. Temë diskutimi tani më është bërë diskursi mbi religjionin si një formë e vjetër e vetëdijës shoqërore, dhe procesi i konvertimeve që pothuajse ka marrë një hov të madh dhe natyrisht se kjo ka një ndikim si pozitiv ashtu edhe negativ.Në shoqëritë moderne apo sipas disa autorëve në postmodernizëm (lexo : Liotar – Dija në Gjendjn Postmoderne) ku ka një pluralizëm fetar, që secili mund ta shpërfaqë identitetin e tij fetar dhe të ketë lirinë e tij fetare të konvertimit, padyshim se kemi të bëjmë me shumë raste të konvertimeve.Siç dihet në shoqëritë moderne është i prirur më shumë indivdualizmi, individi ka një liberalizëm të theksuar, për arsye edhe ka martesa të përziera të konfesioneve të ndryshme, secili mund ta zgjedh partënerin e jetës së një konfesioni tjetër fetar dhe kjo do të ishte normale për ta, sepse në parim ekziston liria fetare.Megjithë kundërshtimet e organizatave fetare se një parim i tillë do të ishte i kundërt me botëkuptimin dhe besimin fetar.Mirëpo ky (procesi i konvertimit) në vendet ku ka një besim fetar me mazhorancë pa dyshim se ndikon negativisht tek rrethi, si pasojë e paragjykimeve të shumta dhe stereotipeve të krijuara, gjë që bënë që individi apo grupi shoqëror të shihet më ndryshe.Një rast të tillë duhet veçuar edhe në Kosovë ku për procesin e konvertimeve gjithnjë po hapen debate të shumta, duke kundërshtuar këtë shëndrrim apo duke u pajtuar me të. Edhe pse në fund të fundit secili religjion në doktrinën e tij thekson të drejtën e individit për vetëvendosjen e tij.

Konvertimi është një proces i shkallëshkallshëm i cili kërkon kohë, kur njerëzit për shkak të faktorëve si mobiliteti social, martesa, miqësia, migrimet e ndryshme etj. detyrohen të ndërrojnë përkatësinë e tyre fetare ata nuk bëjnë konvertim por një ndryshim të përkatësisë fetare nga një organizatë fetare në tjetrën.Mirëpo konvertim do të thotë shëndrrim i Unit dhe i sistemit kuptimor bazë, pra ky proces ka të bëjë me ndryshimin e identitetit dhe të përkatësisë në një situatë shoqërore.Me fjalë të tjera mund të themi se konvertimi është proces i vështirë dhe i komplikuar, ngase kërkon ndërrimin e sistemit fundamental, të ''data bazës'' së botëkuptimeve dhe këndvështrimeve, gjë që është e patolerueshme për ambientin e tij shoqëror, sepse influencon edhe perceptimin mbi vetë këtë rreth social nga i konvertuari mbi vetë rrethin social.

Konvertimet zakonisht janë më shumë të përhapura në vendet perëndimore, përkatësisht në SHBA, sepse aty ekziston multikulturalizmi dhe i ashtuquajturi “ Kazani i shkrirjes së kulturave “ Meltingpot ” ku sipas disa hulumtimeve theksohet “ se afër 40 % e popullatës amerikane së paku një herë kanë ndryshuar përkatësinë e tyre sektare (Roof & McKinney).Mirëpo kohëve të fundit një proces i konvertimit është duke u rritur edhe në Kosovë edhe pse Kosova njihet si një vend me mbi 90 % musliman.Rastet e fundit kanë ndodhur ku disa familje janë konvertuar nga identiteti fetar Islam në atë katolik, por ka pasur edhe raste të kundërta, gjë që jemi deshmitarë i asaj që po ndodh.Siç dihet Islami e kundërshton konvertimin, pra të kalosh nga besimi Islam në një besim tjetër ndalohet rreptësisht dhe personi i tillë quhet renegat.Mirëpo shtrohet pyetja pse ndodh një proces i tillë! Cilët janë faktorët që shkaktojnë këtë konvertim? A është e drejtë e individit të ketë të drejtën e konvertimit? Dhe sa ndikon kjo në rrethin ( shoqërinë) e tij,Këto janë disa prej pikave që jemi munduar t’i shqyrtojmë në këtë analizë sociologjike me pak rreshta.



Pse ndodh konvertimi

''Konvertimi në shoqërinë kosovare pavarësisht se çfarë thuhet dhe si thuhet, nuk është e vërtetë që miratohet lehtësisht nga shoqëria e gjerë''.Kjo tregon vetë faktin që pas rastit të përmendur më lartë kemi pasur dualizma të ndryshëm sa i përket kësaj qështje, ku një pjesë e kanë përkrahur idenë se është e drejtë e individit të përcaktohet për identitetin e tij fetar, apo ai mund të jetë edhe një ateist në kuptimin e plotë të fjalës. Sepse nuk jemi më në sistemet teokratike e totalitare ku ka mungesë të lirisë fetare dhe cënohet ajo e drejtë, por jetojmë në sistemet e demokracive bashkëkohore pikërisht liberale dhe neoliberale.Ndërsa pjesa tjetër ku bëjnë pjesë teologët dhe prijësit fetarë theksojnë se është kundër parimit dogmatik religjioz, pikërisht kundër Islamit konvertimi nga religjioni Islam në një religjion tjetër, por nga religjionet tjera mund të ketë konvertime dhe një parim i tillë është i lejuar.Shihet qartë se konvertimet në shoqërinë kosovare nuk mund të miratohen edhe aq lehtë si pasojë e shumë faktorëve si : mungesa tolerancës fetare edhe pse në parim ekziston toleranca fetare ndërmjet konfesioneve të ndryshme fetare, por kur bëhet fjalë për procesin e konvertimeve këtu kemi një “ Stop me ngjyrë të kuqe “ që tregon se shumica nuk mund të pajtohen me procese të tilla, dhe individi apo grupi në rast të konvertimit do ta ketë të vështirë të ketë raporte reciproke me rrethin në të cilin jeton.Këtu nuk mund të ketë tolerancë ndaj të konvertuarit sepse me ndërrimin e fesë së tij, ai (individi apo grupi) ndryshon, evoluon edhe në konceptet për shoqërinë, sjelljet e tij, mënyrën e përceptimit të raporteve ndërpersonale, etj.

Shikuar nga aspekti i dioptrisë sociologjike kemi të bëjmë me shumë faktorë që ndikojnë në procesin e këtij shëndërrimi-konvertimi. Si faktorë primar mund të konsiderohet çështja e besimit dhe botëkuptimit të individit apo grupit, gjë që tregon se ka mungesë të normave fetare në një organizatë fetare. Dhe kjo ndodh shpesh si pasojë e besimit të luhatshëm apo themi më mirë “besimtarë labil”.Pastaj kemi faktorët social dhe kohezionin shoqëror, kur në një religjion të caktuar ka mungesë të kontrollit social, sepse lidhja dhe integrimi i individëve në aktivitete të ndryshme fetare në parim mungojnë.Dhe si faktorë të tretë mund t’i përmendim edhe idetë apo botëkuptimet e ndryshme, që individi i gjenë në doktrinat e ndryshme dhe pas konvertimit ai (invididi) ndjenë një gjendje shpirtërore të mirë, motivuese, emocionale në përkatësinë fetare të re të tij.



Tipologjizimi i vetëdijes fetare në shoqërinë bashkohore



Shoqëria bashkohore karakterizohet për nga liberalizmi, kapitalizmi, shkenca, teknologjia, andaj edhe invidi ka një liberalizëm më të theksuar, një shpërfaqje të lirisë më shumë se sa më parë. Megjithëatë, sot të flasësh për një tipologji të till, padyshim se do të kërkonte një studim të vaçant, me faktin se në paradigmën shkencore kërkon një mund, kohë dhe intuitivisht një hiperinteresim jashtëzakonisht të lartë.Diskurset e shumta në nivel ndërkombëtarë kanë barë asisojë që sot jo vetëm prijësitë fetarë dhe teologët, por edhe shumë studiusë të shumë aspekteve të ndryshme që nga antropologjia, psikologjia, sociologjia, filozofia e të tjera t’i hyjnë një studim prelinear pikërisht këtij fenomeni, pra religjionit dhe vetëdijës fetare në shoqërinë bashkohore.Andaj para se gjithash për të dhënë një tipologjizim të vetëdijës fetare të përafërtë mbi religjionet si pikëmbështetje duhet të na shërbejnë komponentët e religjionit, andaj këto nuk kanë mundësi të jenë të barabartë duke marrë parasysh fazat e caktuara të zhvillimit të tyre, prandaj mund të veçojmë:

Religjionet Dogmatike

Religjionet Emocionale – etike

Religjionet Rituale (Tradicionaliste) dhe

Religjionet e Organizuara ‘’ [1]

1.Religjionet dogmatike - janë të karakterizuara në një nivel shumë të lartë të zhvillimit të mësimit fetar, ato ma shumë karakterizohën për nga dogmatizmi, pacenushmëria dhe në vehte mbërthejnë një fundamentalizëm, por edhe probleme të ndryshme shoqërore.Një tip praktik i këtij tipi sot është katolicizmi, përkatësisht kisha katolike, ajo përveq mësimit fetar të formuar ka edhe përgjigje për shumë qështje tjera që nuk janë të lidhura drejtëpërdrejt me jetën kishtare.

2.Religjionet emocionale – ky tip nënkupton avancimin e ndjenjave dhe të moralit, ‘’ Tipe të tilla sot mund të numërojmë religjionin budist, krishterizmin e hershëm dhe disa forma të jestës sektare të religjionit sot ‘’[2]

3.Religjionet ritual – zakonisht ky lloj tipi religjionit manifestohet me ritualizimin dhe format e ritualizimit të religjioneve siç rasti shumë fise indiane në SHBA, apo edhe në Australi e Zelandë të re, ku ende sot praktikojnë kultet dhe ritet e tyre të dikurshme.

4.Religjionet e organizuara – janë ato religjione moneteiste të cilat kanë strukturë të organizuar të mësimit fetarë, institucionit zyrtar apo bashkësisë fetare e cila organizon shërbesat dhe ka përgjegjësi për jetën fetare të atij religjioni.

Mirëpo ajo çka na pasqyrohet tek shoqëria është se përveq këtyre formave apo tipeve të religjionit ka edhe forma tjera, që më shumë merret shkenca e teologjisë në studimin e tyre, megjithëatë sipas mënyrës së sajimit religjionet i ndajmë në religjione të themeluara dhe të paraqitura në mënyrë të natyrshme.’’ Të parëve u dihet themeluesi p.sh.Buda – budizmi, ndërsa të dytat nuk kanë të caktuar themelues, por janë produkt i vetëdijës kolektive ‘’ [3]

Mirëpo në këtë drejtim është e domosdoshme të thiret edhe shkenca psikologjike, sidomos psikologjia e religjionit e cila studion mënyrën e përceptimit të religjionit, pastaj procesin e afilacionit si dhe mënyrën e përjetimit të religjionit nga indivdët dhe shoqëria.Në këtë kontekst ëshë e rëndësishme të flitet për një tipologji apo tipologjizim të vetëdijës fetare, gjithmon duke folur në kontekstin aktual, pra në shoqërinë bashkohore, gjë që kemi shumë tipologji.Andaj, mund të glorifikojmë disa tipe të vetëdijes fetare në shoqërinë bashkohore, megjithëse janë të shumta ato tipe, ne kemi klasifikuar vetëm tetë eventualisht nëntë prej tyre.

Tipet e besimtarit në shoqërinë bashkohore :

Tipi i besimtarit të Devotshëm – ky tip besimtari është i devotshëm, dhe praktikon vlerat dhe ritet fetare si dhe respekton identitetet tjera fetare. Për të me rëndësi është besimi i tij i lartë dhe devotshmëria e tij.Pothuajse në secilin religjion ka tipe të tilla, të cilët praktikojnë ritet e tyre fetare dhe janë kundër shpërfaqjes së dhunës, por anojnë ka një tolerancë në mes të religjioneve si dhe kanë një besim të devotshëm në fundamentin e doktrinës së tyre.

Tipi i besimtarit Fanatik – këtu kemi të bëjmë me një besimtar i cili çdoherë përdorë si instrument psikologjik religjionin (besimin e tij fetar), ndërsa në realitet ka mungesë të praktikave fetare, sepse në parim është besimtar në kuptimin figurativ. Kritikon të tjerët për mospërfillje të ritualeve fetare dhe veten e konsideron si tepër të integruar në organizatën fetare të cilës i përket, por realisht ai nuk praktikon ritet fetare të besimit të tij, ndërsa në masë mundet të ketë një ndikim social, prestigj, dhe një kredibilitet potencal si njeri besimtar.

Tipi i besimtarit Militanto-Radikal – tek ky lloj besimtari primare është ekstremizmi, ai i sheh vlerat moderne si të prapambetura dhe qëllimi i tij është kthimi në fundamentalizmin e dikurshëm të atij identiteti fetar të cilit i takon.Ky lloj besimtari mundohet me të gjitha mundësitë të ketë influence, sidomos tek rinia dhe të mbjellë tek ta urrejtje ndaj identiteteve tjera fetare.Propagandon me megalo-idetë e ndryshme, pastaj nxitë me të madhe urrejtje ndaj identiteteve tjera fetare dhe në fund ai flijon veten kinse në rrugën e shenjtë duke marrë jetën e njerëzve të pafajshëm, të cilin fakt parimisht pothuajse çdo doktrinë fetare e kundërshton. Megjithëatë këta tipa konsiderojnë vetën e tyre që janë në rrugë të drejtë dhe të etiketohen si të ,,shpëtuaritë,, ndërsa të tjerët, realisht që nuk i takojnë këtij grupi janë të etiketuar si të ,,humburitë,,.që do të shpërblehen me ferr në botën e amshueshme !

Tipi i besimtarit Laik – ky lloj besimtari është i veçantë për faktin se kohë pas kohe praktikon ritet e tij fetare, dhe mund të themi se ka disa njohuri elementare rreth konfesionit fetar të cilit i përket, edhe pse ndoshta ato njohuri janë minimale, por ka raste kur mund të jenë këto njohuri maksimale, të cilat individ të ndryshëm gëzojnë. Mirëpo karakteristikë tjetër e këtij besimtari është se ka prirje dhe njohuri shkencore, dhe religjionin e konsideron si formal. Për të religjioni nuk përmbanë ndonjë vlerë të madhe, sepse primare për të është ndarja e fesë (religjionit) nga shteti, e sidomos shtetin e sheh si superior në raport me religjionin.Ky tip besimtari është i pasionuar pas pushtetit, kapitalizmit, prestigjit, influencës sociale, me një fjalë këta tipa në shkencën e sociologjisë etiketohen si ,,elita,, më të mirët, d.m.th. përsonat që gëzojnë : pushtet, pasuri dhe prestigj ku si të till konsiderohen edhe nga masa e gjerë, megjithëatë këta tipa religjionin e kanë vetëm formalitet, apo shkojnë në kishë, xhami rrallë, apo ndonjëherë.

Tipi i besimtarit Agnostik i padiferencuar – Konsiderohen ata tipa të cilët, përveq të tjerave nuk kanë ndonjë devotshmëri të besimit edhe pse defacto i takojnë ndonjë religjioni, andaj me një fjalë mund të themi se ky tip edhe pse ndoshta beson apo jo në mbinatyrshmën prap se prap ekziston një luhatje në introspeksionin e tij.Pra, me çdo kusht çdo herë lyp të vërtetën dhe në kuptimin e asaj që nuk kanë ndonjë pozicion të qëndrueshëm. Agnostikët e padiferencuar janë kategori individësh që besojnë në limitet njerëzore dhe empirike të njohjes së realitetit të njëmendësisë objektive dhe prejardhjes së materies.Janë të padiferencuar në kuptimin e asaj që nuk kanë një pozicion të qartë qëndrimi lidhur me konceptet metafizike dhe fetare, siç janë Zoti, ringjallja, etj.Këta rrijnë në një gjendje vakumi për të vendosur se cila është e vërteta fetare, të padiferencuar, të pavendosur, konfuz, të hezituar, të mëdyshur... Agnostikët e padiferencuar vetëm në një plan janë të diferencuar: në atë që janë të padiferencuar! Labiliteti dhe ambivalenca e tyre i bën jo veprues dhe pak reaksionarë.Prandaj, prej këtyre vështirë të pritet ndonjë lëvizje e fuqishme sociale, fetare, apo politike, në çdo situatë a periudhë sepse veprojnë me dy mendje dhe bipolaritet besimesh.

Tipi besimtarit Ateist – Edhe pse shpesh thuhet për tipat ateist që nuk besojnë, nuk janë religjioz në kuptimin e plotë të fjalës, sepse vetë fjala ateist shprehimisht do të thotë mohimi i qenësisë (ekzistencës) së një "perëndie" (monoteizmit) ose shumë "perëndive" (politeizmit) apo të një "qenieve hyjnore" në përgjithësi.Mirëpo vetë fakti që ateisti shpeshherë paraqet pyetje rreth mbinatyrshmës dhe sipas shumë hulumtimeve të fundit që janë bërë, del në pah se edhe ateizmi në vehtë është religjion i cili manifestohet në forma të ndryshme.Mirëpo karakteristik e këtij lloji të besimtarit është se ky në parim është intelektual dhe si rrjedhoj të më tutjeshme e ka qëllimin e ngritjes së nivelit akademik se sa të zhvillimit religjioz. ''Ateisti është teist.Cdo ateist ka menyrën e tyre të të vështruarit të botës dhe origjinës së jetës e të universit.Ateistët kaën botëkuptimet dhe pikëpamjet e tyre për çështje të ndryshme sociale, morale, normative, politike, emocionale, filozofike, e të tjerë, sikur që ka një teist i devotshëm apo kuazi-besimtar.Ateistet ndoshta dallojnë më së tepërmi nga besimtarët religjioz nga ''liria'' që kanë për të mos qenë kategorik ndaj rregullave dhe ndaj bindjeve që kanë; nuk kanë një detyrim koshient apo inkoshient rigjid për ndjekur kulte të liderëve apo profetëve të caktuar; ateistët nuk kanë ndonjë ritual të automatizuar sikur besimtarët fetarë...

Të jesh ateist mohon Zotin, por pohon Natyrën, ligjësitë fizike-kimike të kozmosit.Në njëfarë kuptimi, ateisti është teist, pasi edhe ai koncentrohet në të bërit e pytjes së ngjashme me të besimtarit: kush jemi ne? Nga vijmë? Ku do të shkojmë? Cka përtej...? Ateistët sikur besimtarët e feve të ndryshme, mund të jenë të moderuar e tolerantë, dhe militantë apo fanatikë.Ekstremizmi nuk është eksluziv vetëm për besimtarët, por edhe për pabesimtarët.Të gjithë mund të bien në gracke të sjelljeve ''fundamentaliste'' dhe radikale, por struktura konative dhe konjitive e besimtarit është më e rrëmbyer. Nuk ka njerëz pa fe, por ka individë tek të cilët është më i theksuar introjektimi i bindjeve dhe normave me të cilat rritet dhe zhvillohet, që varet domosdoshmërisht nga konteksti social e kulturor, politik dhe etnopsikologjik. Ateisti nuk thotë nuk ka Zot, por përse nuk po mundem ta gjej atë. Ateisti është një thirrje për pafuqinë njerëzore që nuk po mundemi me fakte empirike, aposteriori, të kuptojmë dhe ta njohim Zotin. Kur ateisti thotë: nuk besoj në Zot, nuk është ekuivalente me imperativin filozofik-ontologjik: nuk ka Zot.

Tipi i besimtarit Liberal dhe Neoliberal – Për këtë lloj besimtari është primare vetëm liria shprehjes fetare, dhe shpërfaqja e identitetit fetar, sepse ky lloj besimtari është intelektual, i integruar. Dhe për të primare është shpërfaqja e identitetit fetar të tij, por dhe konfesioneve të tjera, si dhe bashkëpunimi ndërfetar siç ka qenë rasti me lëvizjen ekumenike.Këta tipa janë besimtarë të cilët në parimin e tyre thelbësor kanë lirinë, jo vetëm në komunitetin fetar që aty shërbejnë, por edhe jashtë atij komuniteti. Siç është rasti në Kosovë, bashkëpunimi ndërmjet Bashkësisë Fetare Islame të Kosovës me organizatat e shumta Protestante – Evangjelste, pastaj me Kishën Katolike, Kishën Ortodokse si dhe me shumë lëvizje tjera të reja që janë themeluar së fundi, sidomos pas përfundimit të luftës në Kosovë.

Tipi i besimtarit Postmodern – Karakteristikë e këtij lloj besimtari për dallim nga ai liberal dhe neoliberal është se në parim edhe ky është liberal, por te ky tip besimtari primare është shkenca, teknologjia, informatika, pra ky tip modernen e sheh si të kaluar dhe vazhdimisht krijon identitet të ri, evaluon , krijon një koncept të ri . Ky lloj besimtari ka besim tek shkenca, është tip intelektual, disa prej tyre besojnë në ekzistencën e UFO-ve dhe ardhjen e tyre, si dhe fenomeneve tjera jashtëtokësore.Por edhe një element tejet i rëndësishëm për këta tipa janë risitë, shpikjet shkencore dhe teknologjike, pra këta akomodohen shumë lehtë çdo risie të prodhuar nga postmoderniteti .

Tipi i besimtarit Scientolog – Një element në shfaqjen e besimit të Scientologjisë e cila lëvizje ‘’është formuar në vitin 1954, ku sot ka mbi 6,000 bashkësi të shërbimit fetar me misione të ndryshme, organizime me grupe në aktivite të ndryshme, ku në këtë religjion tani më që është zyrtarizuar nga një lëvizje, numëron afër 8 milion anëtarë në mbi 159 shtete me mbi 66 gjuhë të huaja ‘’ [4]

Një karakteristik që e bënë të vaçant këtë tipologji në shoqërinë bashkohore është se ky tip besimatari në parim është paqësor, kundër krimit, kundër shpërfaqjes se dhunës, kundër zhvillimit të konflikteve dhe luftërave të ndryshme si dhe ajo çka është më rëndësi të ky tip është ngritja e njeriut një spiritualitet tejet të vaçant dhe të lartë.

Përveq këtyre tipave në tipologjizimin e vetëdijes fetare në shoqërinë bashkohore, padyshim se ka edhe shumë të tjera tipe, që nuk do të mjaftonte të thuren me një punim të till të shkurtër.Mirëpo këto janë vetëm disa prej tyre të cilat janë jetojnë në shtetet e ndryshme , ku manifestohen me forma të ndryshme dhe në kuadër të shumë religjioneve sot.





--------------------------------------------------------------------------------

[1] Dr.Hasani Ismail ,, Probleme teorike nga Sociologjia e Religjionit, Prograf, Prishtinë 1996 fq 24-25

[2] Ibid fq.24

[3] Ibid fq. 25

[4] http://www.bonafidescientology.org, 2000-2007 Church of Scientology International. All Rights Reserved. Trademark Information for Scientology services.

2

DERI KU MUND TE SHTRIHEN KUFINJET IMAGJINAR TE PLURALIZMIT FETAR?
Shkruan: Fadil LEPAJA
 

Autoritete shkencore pohojnë se kufijtë e pluralizmit të dëshiruar apo të toleruar në një shoqëri gjithsesi janë imagjinarë dhe nuk mund të zgjerohen në pafundësi. Në raste të tilla , kur këta kufijtë tejkalohen , proceset dezintegruese mbizotërojnë duke krijuar shoqëri paralele dhe duke e bërë konfliktin , në vend të dialogut social, si mekanizëm të rivendosjes së baraspeshës së re.

Njerëz me mjekra të gjata, me pantollona treçerek dhe femrat e mbuluara me shamia janë bërë tashmë pjesë e përditshmërisë tonë. Duke iu referuar pamjeve televizive të luftëtarve taleban, apo pamjeve nga vende ekzotike, nga një botë e largët dhe e panjohur për ne, ata ngjallnin një skepsë, një frikë te njerëzit të mësuar me mënyrën evropiane të jetës dhe të menduarit. Aq më tepër që, shumë shpejtë ata filluan të kërkojnë hapësirën e tyre nëpër xhamia dhe nëpër ndeja, duke mos hezituar të jenë edhe agresiv dhe imponues . Reagimet e shoqërisë dhe sidomos Bashkësisë Islame të Kosovës nuk rezultuan të jenë të suksesshme në përballjen me këtë fenomen të ri. Numri i tyre vetëm sa erdhi duke u shtuar . Ky fenomen , fillimisht i shpjeguar si pasojë e financimit nga organizata arabe dhe islamike të cilat erdhën në Kosovë pas lufte, u pa të jetë rezistent edhe pas shkuarjes së shumicës së tyre nga këndej. Ata filluan,hap pas hapi të marrin disa nga xhamitë nën kontrollë, hapën shkolla fetare për fëmijtë nëpër tërë Kosovën, hapën kurse të gjuhës arabe dhe angleze, shkolla për kompjuter dhe shumë shkolla dhe klube tjera ku me kushte të volitshme të rinjtë zhvillojnë aktivitete të përditshme të mësimit dhe aftësimit përkrah aktiviteteve fetare.

Disa incidente , të cilat u përcollën nga mediat aktualizuan idenë se kemi të bëjmë me një mënyrë ndryshe të jetës shoqërore të të rinjve dhe me një pikëpamje krejt tjetër me atë që jemi mësuar deri më tani për rolin e fesë në shoqëri.

Kërkesa për uniforma fetare në shkolla laike (shamia dhe veshja karakteristike), kërkesa për objekte kulti ( të faljes) brenda institucioneve dhe kompanive ( Biblioteka kombetare, disa fakultete etj ) , angazhimi për një jetë plotësisht nën rregullat e librit të shenjët ( Kur’an) i gjeti të papërgatitur jo vetëm qytetarët por edhe institucionet dhe elitën kulturore e politike të vendit.

Çka është fe e çka është politikë këtu?

Është fjala për një lëvizje për ringjallje fetare apo për një lëvizje politike për riorganizim të shoqërisë dhe institucioneve mbi parimet islamike ?
Kush janë këta njerëz me mjekra të gjata dhe të veshur me pantallonat dalluese (treçerek) të cilët nuk kanë mbiemra arabësh, por janë nga lagjja jonë? Kush janë këto femra me fes të cilat nuk janë pjesë e serialeve televizive arabe por vajza nga lagjet, nga qytetet dhe fshatrat tona?
A na rrezikojnë ne dhe mënyrën tonë moderne të jetës dhe synimet kombëtare e qytetare tashmë të njohura të popullit tonë?
Sa më shumë zhurmë që po bëhet, pas çdo incidenti që ndodhë , e kuptojmë se nuk i jemi qasur kësaj çështjeje me sinqeritet, me durim, me guxim dhe me vizion !

Incidenti në Drenicë dhe polemika e imamëve

Ka apo s’ka vehabist në Kosovë , kjo është pyetja kryesore të cilën e shtrojnë këto ditë mediat në Kosovë, sidomos pas rrahjes masive në xhaminë e fshatit Zabel i Ultë në Drenas ku u rrah pa mëshirë kryetari i degës së Bashkësisë Islame në Drenas, Osman Musliu.
Duke komentuar akuzat e Mulla Osmanit se është rrahur nga vehabijtë , në një intervistë për Express Z.Shefqet Krasniqi, imam i Xhamisë së Madhe në Prishtinë dhe profesor në Fakultetin e Studimeve Islame, thotë pa kurfar dileme se “në Kosovë nuk ka Vehabi” duke dhënë me këtë rast edhe disa sqarime të njohura për dijetarin Muahmed Abdul Vehab dhe reformat e tij në Arabinë Saudite dhe më gjerë. Ai thotë se kjo që po ndodhë është se “në Kosovë ka një kthim të mirë të rinisë në Islam”. Ndërkaq, mulla Osmani, kryetarë i BIK në Drenas, i rrahuri i radhës , nga xhemati i fshatit të Zabelit të Ultë , apo nga vehabitë si pohon ai, ka mendim krejt tjetër. Ai alarmon për prezencën e vehabive si i quan ai ,në Drenas dhe në Kosovë, duke denoncuar përpjekjet e tyre për të marrë BIK-un.

Ka apo ska ambicie politike lëvizja e ringjalljes islamike në Kosovë ?

Ka apo ska Vehabi në Kosovë, kjo pyetje përsëritet me ngulm nga gazetarë, politikan dhe kalemxhinjë të çdo lloji? Dhe përderisa gazetarët , qytetarët e në veçanti besimtarët e hutuar mendojnë dhe diskutojnë me ngulm për këtë çështje, në fakt dilema e vërtetë mbetet ende e pa përfolur dhe kjo do të mund të formulohej pak a shumë në formën e një pyetjeje krejt tjetër:Ka apo s’ka ambicie politike lëvizja e ringjalljes islamike në Kosovë ?
Se në Kosovë ka një ringjallje të interesimit të popullatës për fenë dhe se kjo ndodhë kryesisht ndër të rinjët këtë fakt tashmë nuk e mohon askush. A është kjo një lëvizje e rikthimit të rinisë nëpër xhami vetëm një ringjallje e besimit në zot dhe besimit në vlerat e predikuara në librin e shenjët ( kur’an ) apo është një lëvizje politike me ambicie për të marrë fillimisht të institucionet fetare dhe me mision që pastaj ti qaset reformimit të krejt shoqërisë kjo është dilema themelore rreth së cilës në shoqëri duhet hapur një diskutim serioz me pretendim të rreshtimit afatgjatë pas një filozofie qytetare, perëndimore ku ka vend për pluralizëm fetar por ku nuk ka dhe nuk guxohet më të lejohet asnjë alternativë tjetër përpos organizimit demokratik të shoqërisë.
Lëvizjet reformiste , brenda dhe jashtë bashkësisë islame dhe çka është më me rëndësi në vetë gjirin e besimtarëve mysliman , qoftë të filluara nga individ apo grupe, është esenciale të definohen për nga synimet e tyre afatgjata në drejtim të synimeve drejt shoqërisë dhe shtetit.
A janë vërtetë këto lëvizje vetëm një orientim tjetër i një pjese të xhematit dhe të imamëve të rinj të cilët ,të liruar nga komunizmi dhe pushtuesi shprehen më lirisht dhe aplikojnë islamin i cili prej tyre pohohet të jetë i vërtetë ? Mbase edhe mund të jetë. Çdo pohim apo mohim i shpejtë, i individëve apo i burokracisë për bindjen time do të ishte i pavend sepse për këtë çështje e cila ka të bëjë me synimet afatgjata të civilizimit shqiptarë si pjesë e pandarë e civilizimit perëndimor do të duhej të bëhen hulumtime dhe diskutime të thella mbrendakombëtare dhe me aleatët tonë strategjik.
Në fakt, pohimi për një ringjallje fetare me vlera pozitive del nga një intervistë e Imamit të Xhamisë së Madhe në Prishtinë dhënë gazetës Express.
Derisa pohimet e imamit Krasniqi , nëse janë të qëndrueshme , synojnë një pluralitet në qasjen ndaj fesë, se fundja pothuajse të gjithë pajtohen lidhur me formën e deformuar të aktivitetit fetar nën komunizëm dhe nën jugosllavi . Hoxhollarët injorantë që në pjesë të madhe përpos angazhimit të tyre fetar merreshin edhe me punë të “hyqmit” ishin dukuri e komunizmit jugosllav. Por lëvizja shtetformuese e Kosovës ishte përkrahur fuqishëm nga BIK-u dhe në fakt gjat kësaj periudhe kishte pësuar nje reformë të brendshme dhe me lëvizje kadrovike të rëndësishme prandaj pjesa më e madhe e hoxhallarëve të socializmit, kanë dalë biologjikisht nga rrjedha.

Vëllazëria islamike dhe solidariteti me “vëllezërit mysliman”

Grupe militante të cilat fenë e shikojnë si vëllazëri politike dhe thërrasin për angazhim dhe mobilizim politik për çështje të ndryshme politike të vendeve arabe apo tutje .si Palestina, Iraku, Afganistani etj. duke u pozicionuar , në emër të fesë në pozita krejt të kundërta , madje edhe tejet armiqësore me orientimet strategjike të shoqërisë dhe shteti tonë duket të jenë temë e vërtetë e këtyre diskutimeve por e cila zhvillohet mjaftë konfuze dhe me terminologji tejet të pasaktë..
Këto karakterizohen edhe me retorikën e mos durimit dhe armiqësisë së tyre kryesisht ndaj disa shteteve të fuqishme mike , të botës perëndimore të cilat e mbështetën popullin shqiptar e veçanërisht atë të Kosovës në përpjekjet e tona për liri kombëtare , për një shoqëri demokratike dhe orientimin afatgjatë për integrime politike dhe shoqërore në kontinentin mëmë .
Ekziston bindja e përgjithshme se islami politik , i cili mbështetë platformën e integrimit islamik përkatësisht vëllazërisë islame pavarësisht kombësive, racave , dhe kontinenteve nuk ka ndonjë mbështetje reale në popullin shqiptar edhe më pak në Kosovë , madje as në rininë e cila gjithnjë e më tepër po i mbushë xhamitë tona.
Paaftësia e ideologëve të politikës së re për të bërë këto dallime dhe nuancime po sjell huti të madhe në angazhimet e shtetit dhe institucioneve tona kundër ideologjisë e cila frymëzon organizata terroriste të cilat në emër të fesë vrasin civil dhe shkatërrojnë objekte anembanë globit, pa e zgjedhur viktimën.

Reformat

A duhet bllokuar reformat dhe pluralizmin fetar në kuadër të vetë bashkësisë dhe xhematit islamik me terminologji të përgjithësuar apo duhet një qasje e re, krejtësisht ndryshe ndaj këtij fenomeni para të cilit deri tani kemi reaguar gabueshëm , qoftë me panik të paarsyeshme, qoftë me injorim dhe nënçmim po aq të pa pranueshëm?
Diskutimet , senzacionaliste dhe plot pasione , nëpër mediat vendore qoftë pro apo kundër, deri më tani kanë sjellë më shumë dëme se sa dobi. Në fakt, në vend të mediumit ku do të zhvillohej një diskutim për reforma kompatibile me shoqërinë tonë demokratike që po e ndërtojmë, ato kanë qenë më tepër arenë ku është zbrazur dufi i grupeve të armiqësuara mes vete të cilat pretendojnë të përfaqësojnë xhematin.
Reformat e bllokuara , qoftë nga mediat qoftë nga institucionet do të e deligjitimonin edhe më tej Bashkësinë Islame, duke e paraqitur atë pa të drejtë si si një organizatë shtetërore dhe jo fetare , dhe duke e bartur kështu luftën për reforma fetare në teren politik sepse grupet e ndryshme për të fituar hapësirë do të detyroheshin të zhvillojnë luftë politike për institucione të fesë. Nëse kjo luftë do të rezultonte e pasuksesshme atëherë është çështje kohe kur kjo do të shndërrohej në një lëvizje politike për reformimin e krejt shoqërisë mbi baza të fesë.

Shteti nuk duhet të lihet i zhveshur përballë qytetarit

Nëse koka është rritur më shumë se kapela, padyshim se është ide e gabuar të përpiqesh pafundësisht që kokën të ia përshtatësh kapelës, por duhet gjetur kapelë qoftë me madhësi apo ngjyrime tjera për një kokë të rritur e cila madje ka ndryshuar edhe formë.
Përvoja e deritanishme ka dëshmuar se një shoqëri është e vështirë të funksionoj vetëm me kushtetutë , ligje dhe me institucione ( represion ).
Asaj i duhet një ide e së mirës dhe e së keqes , një sistemi të vlerave i pranueshëm për shumicën e njerëzve dhe një ideje që do të e mbështetshin të drejtën e ekzistimit të shtetit laik si arbitër dhe si garantues i shumë proceseve në shoqëri. Nëse mbetet vetëm shteti i zhveshur përballë qytetarit , atëherë lindë ideja e një shteti dhe shoqërie tjetërfare për të cilën kam bindjen se populli ynë nuk e synon, por atëherë do të jetë vonë, sidomos kur në emër të lirisë fetare të fillojnë të shpërthejnë veturat pranë shkollave apo pranë shtëpive të atyre që mendojnë ndryshe apo i luten zotit dhe falen ndryshe.

Çka po ndodhë dhe a është i mundshëm diskutimi akademik rreth vendit
të fesë dhe organizatave fetare në shoqëri?

Para disa vitesh isha vijues në një universitet veror që u mbajt në tri qytete të BeH dhe Kroacisë ( Sarajevë, Mostarë dhe Dubrovnik) me temën “Feja dhe Jeta Publike” ku për 23 ditë rresht dëgjuam ligjërata nga profesorë eminent nga perëndimi por edhe nga bota islames si Egjipti, Turqia , etj për çështjen e bashkëjetesës së komuniteteve të ndryshme fetare dhe raportin e tyre me shoqërinë demokratike. Në fakt , ky universitet veror ishte organizuar nga disa universitete me renome ( Në mes tyre ai i Bolonjës dhe Bostonit ) dhe intelektual nga e mbarë bota.
Ideja e zhvillimit të një diskutimi akademik dhe qytetar në hapësirat tona do të ishte e mirëseardhur dhe do të mundësonte artikulimin edhe më të qartë të shoqërisë Kosovare dhe shqiptare në përgjithësi të idesë evropiane dhe orientimit tonë të pakthyeshëm drejt integrimeve në kontinent. Feja dhe roli i sajë në jetën tonë është tepër serioze për të lejuar që rreth sajë të diskutojnë vetëm imamët apo vetëm burokracia politike, sepse përvoja na mëson se angazhimi i tyre në fakt zhvillohet për motive krejt tokësore dhe shpeshherë krejt banale që kanë të bëjnë me grupe, klane dhe përfitime të natyrave të ndryshme.

Kufijtë imagjinarë dhe të limituar të pluralizmit

Dhe, sërish, pyetja njerëzore kush e rrahu mulla Osmanin? Ose pse u rrah mula Osmani? Për motive fetare ( nga xhemati), për motive politike ( grupimet politike dhe tendenca për ndikim në BIK), për motive ideologjike ( Vehabistët ), për motive private, apo për motive klanore brenda BIK-ut apo fshatit?
Nga kjo ngjarje më shumë rezulton të ketë pyetje se sa përgjigjje! A do të munden edhe në të ardhmen zyrtarët e BIK-ut të emrojnë imamët pa përkrahjen e xhematit, apo ndonjë grupi të fortë të tyre?
Padyshim, policia dhe drejtësia do të trajtoi këtë ngjarje sipas kritereve të tyre dhe si e tillë nuk do të duhej të ishte objekt diskutimi, përpos ndoshta e advokatve dhe e grupeve për të drejtat e njeriut. Për ne do të ishte me interes të kemi një përgjigje për masat që duhet ndërmarrë si shoqëri për të evituar në të ardhmen incidente dhe përçarje të këtilla në mes të qytetarëve duke pasur parasysh se po jetojmë në një shoqëri ku sasia e dallimeve rrezikon të tejkalojë sasinë e ngjashmërive . Autoritete shkencore pohojnë se kufijtë e pluralizmit të dëshiruar apo të toleruar në një shoqëri gjithsesi janë imagjinarë dhe nuk mund të zgjerohen në pafundësi. Në raste të tilla , kur këta kufijtë tejkalohen , proceset dezintegruese mbizotërojnë duke krijuar shoqëri paralele dhe duke e bërë konfliktin , në vend të dialogut social, si mekanizëm të rivendosjes së baraspeshës së re e cila me gjasë nuk do të ishte e kënaqshme dhe e pëlqyeshme për synimet e deklaruara afatgjate të shoqërisë tonë.

1

ISLAMI DHE RELIGJIONI

Shkruan: Dr. Mustafë Bajrami / Dubai


(Një vështrim analitik rreth konceptit të Islamit mbi religjionin)

Në këtë punim, nuk kemi për qëllim të përmendim apo elaborojmë definicionet e religjionit dhe islamit. Nuk do të elaborojmë as dallimet mes fjalëve religjion dhe islam. Elaborimet e tilla më tepër kanë karakterin përshkrues të problematikave se sa që mund të konsiderohen shkrime analitike, shkencore. Ajo që neve na intereson në këtë punim, nuk është diskriptimi i definicioneve mbi lëndën për të cilën po flasim, por është pikërisht qështja se çfarë është kuptimi i religjionit në sytë e Islamit? Mendojmë se përgjegjen e kësaj pyetje më së miri mund ta gjejmë në vet kuptimin e Islamit.

Askush nuk dyshon në ate se fjala Islam don të thotë paqë, a posaqërisht nënshtrim. Nuk dyshohet as në ate se kuptimi më i mirë i jetës është që ajo të jetohet ashtu siç duhet të jetë. Ky islam, kjo paqë e ka një ezan, i cili kur thirret për shembull, porosia e tij është thjesht thirrje për namaz, dmth për nënshtrim paqë dhe shpëtim. Islami nga njeriu kërkon që jetën e tij ta jetoj në atë mënyrë që gradualisht ate ta bëjë më të pastërt, më të udhëzuar, me të harmonizuar, më të pasur, më të fortë dhe më të ngritur moralisht. Sipas konceptit islam, Allahu është Ai që ka krijuar jetën ndërsa qëllimi i asaj jete nuk është vetëm shfrenime dhe vrapime kah epshet shtazarake, përkundrazi qëllimi i saj është që ajo të sendërtohet për një të nesërme më të mirë, më të suksesshme dhe me më shumë përspektivë. Jeta është plot e përplot me probleme dhe konflikte të ndryshme. Në çdo pore të saj hasim në fushëbeteja të ashpërta. Lufta e të mirës kundër të keqes, si dhe lufta e të keqes kundër të mirës si një fakt ecencial dhe i pashmangshëm i ekzistencës njerëzore zhvillohet në një masë më të madhe se sa që ajo zhvillohet tek qeniet më të ulëta se njeriu. Jeta, në kuptimin e saj fenomenal niashtu siq prezanton harmonitë e jetës, ajo poashtu prezanton edhe disharmonitë e saj. Nga ky kontekst qëllimi i ekzistencës njerëzore si dhe objektiva e luftës morale është që t'i kapërcej këto disharmoni, t'i përmirësoj ato e në fund, nëse është e mundur edhe t'i menjanojë fare. Kërkesa për paqë, është kërkesë legjitime e qenies njerëzore, andaj edhe është shumë e natyrshme të kërkohet Islami, paqa, të dëshirohet ai nga çdo qenie e gjallë në eksistencë. Paqa, mirëqenia dhe gëzimi janë tre emra të ndryshëm të një objekti të vetëm dhe ai është Islami.

Kuptimi i dytë i fjalës Islam është dorëzim, kuptim i cili ngusht është i lidhur me të parin. Kjo fjalë, nënkupton qëndrimin dhe pozicionin e vet paqës. Pyesim: Nëse vërtetë duhet nënshtrimi, atëherë ky nënshtrim kujt duhet ti bëhet? Islami thote se nënshtrimi duhet t'i bëhet Allahut, e që pastaj Allahu të na tregoj se kujt tjetër mund t'i nënshtrohemi. Nëse koncepti jonë mbi Allahun është i ngusht dhe jo i sakt, atëherë edhe qëndrimi jonë ndaj nënshtrimit do të jetë i tillë që jetën do ta bëjë të ngusht dhe të prishur. Çdo besimtarë, çdo adhurues pranon për të vërtetë, merrë për bazë natyrshmërinë e objektit të cilit i drejtohet me besim dhe adhurim. Ne lutemi ti nënshtrohemi Allahut i cili posedon dashuri, madhështi dhe urtësi. Nënshtrimi ndaj një Allahut të tillë, në realitet është marrje e një force të madhe nga Ai dhe nga ai nënshtim. Sipas Islamit, Zoti nuk është dogmë, Ai është ideal dhe forcë rregullative e jetës në përgjithësi. Allahu është garancioni i vlerave tona të larta. Kur Kur'ani thotë se Zoti ka krijuar njeriun andaj ai duhet ti besoj dhe adhuroje Ate, fjala adhurim në kuptimin e saj të ngusht nuk guxon të kuptohet si shpreblim verbal apo si një burim beneficionesh të caktuara. Përkundrazi, adhurimi duhet të ketë kuptimin e një jetese të akordueshme me dëshirën dhe caktimin e Allahut. Çdo sjellje e drejtë dhe e mirë është një akt i adhurimit. Kur ne jemi të drejtë ndaj vetvetes sonë, ndaj familjeve tona, ndaj fqinjëve tanë, në realitet jeta jonë është formë tipike e një adhurimi që kërkohet nga ne. Si e tillë ajo është një realizim i idealeve të natyrës sonë, ngase ne i jemi nënshtruar vullnetit të Zotit i cili në forma të ndryshme manifestohet në natyrën tonë njerëzore në jetën tone të përditshme. Nëse Zotin e pranojmë të drejtë, atëherë shkuarja kah të drejtat, kërkimi i tyre, në realitet edhe ky është një akt i nënshtrimit tonë që ia bëjmë Zotit. Pra, kjo është forma më e plotësuar e adhurimit.

Arritja e paqës apo e mirëqenies bënë të nevojshme parasëgjithash krijimin e një harmonie brenda vetes sonë. Njeriu është i pajisur me një numër të caktuar instiktesh dhe emocionesh të cilat janë lënda e parë e jetës dhe të cilat deri në një masë mund të konsiderohen si mjete orientuese të jetës së njeriut. Ato nuk janë të liga në brendësinë e njeriut, ngase Zoti i mirë, për shkak të mirësisë së Tij, nuk krijon të liga. Kur'ani shumë qartë potencon faktin se asgjë në këtë botë nuk është e krijuar shkel e shko. Shih për këtë arsye, instiktet e njeriut nuk bënë të identifikohen si të këqia. Njeriu nuk mund të jetë krijuar si trashëgimtar i mëkatit të paraardhësit të tij Ademit a.s. Njeriu është i lindur me predispozitën e jetës dhe vullnetit të lirë, ndërsa Zoti atij do të i prezentoj alternativat e mundëshme të veprimit të tij të mëvonshëm. Vullneti i tij i lirë shëndrrohet në mëkat dhe keqësi kur ndonjëri nga instiktet e tij bëhen egoiste dhe agresive. Agresivitetet, në realitet janë shkelje apo tejkalime të kufijve të arsyes së shëndoshë dhe të cilat pranohen si sjellje distinktive të njeriut të akorduara në te. Agresiviteti pra është punë, rezultat subordinar i instiktit njerëzor. Arsyeja në njeriun është zëri i Zotit, ndërsa nënshtrimi arsyes së shëndoshë, në realitet është nënshtrim vet Zotit. Rruga e vetme e arritjes së paqës internale, të brenshme, është pasimi i rrugës së nënshtrimit. Kjo arrihet vetëm atëherë kur instiktet i nënshtrohen arsyes e cila e do paqën. Vetëm jeta e udhëhequr nga arsyeja e shëndoshe dhe nga virtytet e kërkuara mund të na siguroj një jetë të qetë, të gëzuar dhe e cila në realitet është një kërkesë e brendshme e natyrës sonë njerëzore.

Njeriu i cili arrinë paqë me vetveten e tij, ai shumë lehtë arrinë paqë edhe me fqinjët, me rrethin e tij. Njeriu, jeta e të cilit udhëhiqet nga arësyeja dhe virtytet, është ai i cili jeton në paqë, i qetë dhe i nënshtruar ligjeve të natyrës. Me nënshtrimin e dëshirave të veta autoritetit të arsyes, ai nuk i nënshtrohet dikujt jasht, siq keqinterpretuesit dëshirojnë të thonë, por në realitet ai i nënshtrohet energjisë se vet të brendshme e cila është më e lart se vet trupi i tij material, apo siq thotë Kur'ani; "Zoti krijoi Ademin pastaj në te fryu nga shpirti i Tij". Si rrjedhojë, sipas Islamit nënshtrimi Zotit nuk është nënshtrim ndaj asnjë autoriteti eksternal, të jashtëm, porse nënshtrim ndaj natyrës sonë në përputhshmëri me të cilën na krijoi neve. Në Kur'an virtytet thirren "kufijt e përkufizuar nga Zoti" (hududullah) e që në realitet janë ligjet e të qenurit tonë njeri. "Kush bënë mirë, bënë për vetveten e tij, dhe kush bënë keq bënë kundër vetvetes së tij". Me shkeljen e ligjit dhe të drejtës, as ligji e as legjistatori nuk dëmtohen. Ai i cili bartë përgjegjësinë e thyerjes së ligjit është pikërisht ligjprishësi. Teologjia krishtere erdhi me doktrinën mbi origjinën e mëkatit, dënimin emocional dhe vuajtjen e Zotit dhe në fund këte ia mveshen doktrinës tjetër së ashtuquajtur "shërimi nëpërmes Krishtit". Kur'ani kategorikisht refuzon këto dogma dhe doktrina të cilat i quan tipike irracionale e të cilat nga njëra anë janë të ndërtuara mbi baza jo religjioze ndërsa nga ana tjetër konsiderohen nënçmim për Zotin, njeriun, krishterizmin dhe vet Krishtin.

Njeriu është i krijuar ashtu që të dëshiroj dhe të përpjeket të gjejë paqën dhe qetësinë. Ai gjithashtu është i krijuar në atë mënyrë që nga brendësia e tij të burojë dëshira dhe vullneti për të qenë i lirë. Liria e njeriut ideal përkohet në rrespektimin e ligjit, ndërsa njeriu i cili anon ka thyerja e ligjit, lirinë e vet e gjenë në thyerjen e ligjeve të natyrës, të shoqërisë dhe thyerjen e ligjeve të tija personale.

Religjioni pra, sipas Islamit nuk është asgjë më shumë se kjo që njeriu duhet të besoj në Zotin si kreator i rregullave morale dhe të arsyes, në univers, në jetën e njeriut dhe ate në mënyrë aktive dhe efektive. Sipas Islamit religjioni qenka origjina dhe shpallësi, përhapësi i atyre ligjeve të cilat janë bazë e dinjitetit dhe vlerave të larta e të cilat ky njeri me këmbëngulje duhet ti kultivojë dhe ti ruaj ato. Është detyrë e njeriut pra që këtë Zot të zbulojë në brendësinë e vet dhe në brendësinë e Universit. Islami beson bindshëm se një Zot i tillë vërtetë ekziston, andaj zbulimi i Tij nëpërmes ndonjë observacioni, vrojtimi apo edhe nëpërmes arsyes është i pranuar edhe në mënyrë teorike edhe praktike. Me kuptimin dhe pranimin e ligjeve të tilla, nga natyra ne përfitojmë shumë të mira. Nëse ne kuptojmë edhe më mirë natyrën e moralit tonë, natyrën shoqërore tonën, nëpërmes këtij kuptimi aty për aty ne do të njohim edhe më mire ligjet të cilat na ndihmojnë në kuptimshmërinë e nënshtrimit, të atij nënshtrimi që neve na mundëson mirëqenien e kërkuar. Vetëm nga ky aspekt Islami nënkupton nënshtrimin.

Dikush mund të thotë se shkenctari zbulon ligjet e natyrës pa iu referuar Zotit fare! Dikush tjetër mund të pohoj se rregullat e moralit, rregullat shoqërore apo vet moralileti në përgjithësi janë të mundshme pa ndonjë referencë direkte në besimin në Zotin. Pyetjes se, "A nuk ka edhe nga shkenctarët apo edhe nga moralistët që janë ateist"? Islami i përgjigjet kështu: Edhe ata kërkojnë Zotin, praktikojnë ligjet e Tija por pa njohur Zotin. Është e vërtetë dhe argument i gjallë, se shkenctarët, moralistët apo kushdo tjetër ekzistojnë edhe nesë ekzistimin e tyre dikush tjetër mund të mos e njeh, mund të mos e pranon. Nëse njeriu bindshëm beson në efekshmërinë e virtytit, në dobinë e harmonisë, paqës dhe zhvillimit, ai po aq ka njohur të vërtetën dhe i beson asaj. Ai, i është nënshtruar Zotit pa ditur se një gjë e tillë në realitet po ndodh. Nëse shkencëtari vazhdon të lëvizë mbi bazën e postulatit se gjithësia është e rregulluar dhe e udhëhequr nga ligji i drejtë dhe nga arsyeja e shëndoshë, pra nuk udhëhiqet nga kaosi, rrëmuja apo rastësia, në realitet ai thjeshtë ka pranuar Njësinë e Zotit në Krijimin e eksistencës. Sipas Islamit, zbulimet e shkencëtarit, në realitet janë vet nënshtrimi i shkencëtarit që ia bënë Zotit, pikërisht për shkak të fjalës së Zotit e cila me dhjetëra herë përseritet në Kuran se dijetari i mençur dhe i mirë është ai i cili vret mendjen mbi ate se si është krijuar ekzistenca. Në mes studimit të natyrës dhe besimit në Zot është vetëm një vijë e hollë, pak e dallueshme, ndërsa Islami për këtë thotë se studimi i asnjë shkenctari nuk është kompletuar përderisa ai nuk ka gjetur Zotin nëpërmjet hulumtimeve të tij. Moraliteti dhe të gjitha vlerat njerëzore mbështeten bindshëm në teizmin islam. Të gjitha të vërtetat në mënyrë të ligjshmë qojnë kah Zoti. Besimi në Zotin jetën e bënë reale dhe të vendosur, asaj i falë një mbështjetje të sigurtë. Nëse njeriu beson në të vërtetën dhe bukurinë e virtytit dhe të dashurisë, mirëpo nuk beson në realitetin objektiv dhe internal, të brendshëm të tyre, besimi i tij, sipas asaj që u tha gjerë më tani, nuk mund të ketë bazë të fortë. Njeriu, përgjatë hulumtimit të së vërtetës, në realitet është duke hulumtuar Zotin, ndërsa përgjatë përpjekjes për të gjetur harmoninë mes botës së brendhsme dhe asaj të jashtme ai në realitet është duke kërkuar ta gjejë paqën, paqë e cila është ideali, alfa-omega e religjionit të vërtetë. Religjioni i vërtetë është besimi i vetëm që mbështetet në Zotin e plotëfuqishëm dhe të gjithëdijshëm, Zot i cili nga njeriu kërkon që të ruaj pikëspari vlerat e larta njerëzore, ti kultivojë ato ndërsa një ditë t'ua prezentojë edhe të tjerëve. Fundi më mirë është arritja e një harmonie mes sendeve, i një jetese melodike me universin dhe qenien e që ky është manifestimi i kërkuar i vet universit. Të kuptuarit e ligjit të Zotit dhe të nënshtruarit atij e që pastaj të rregullohet jeta ashtu siç duhet, të harmonizohen sendet së pari mes vete pastaj me natyrën që i rrethon e në fund edhe të gjindet harmonia mes saj dhe tërë universit është qëllimi kryesor që Islami e kërkon prej njeriut. Religjioni i cili nuk podeson këto afinitete, nuk është religjion i vërtetë, ai është religjion i trilluar dhe i rrejshëm. Kur'ani në mënyrë shumë të qartë e shpreh këtë që po themi. Në disa ajete kjo thuhet shumë theksueshëm se ai i cili beson dhe i cili personalitetin e tij i'a nënshtron rrugës e cila qon ka Allahu, ai njeri ka gjetë rrugën e vërtetë. "Njerëzit e tillë as nuk frikohen e as nuk tendosen shumë lehtë".

Jeta religjioze është jetë e nënshtruar ideales. Në jetën religjioze, realja më e ulët i nënshtrohet reales më të lartë, dëshirat personale i nënshtrohen shkakut impersonal, vlera e pakët i nënshtrohet vlerës së lartë, temporalja i nënshtrohet eternales, ndërsa partikularja univesales. Në jetën religjioze, çdo gjë shkon nga poshtë lart, çdo gjë dëshiron të lartësohet, të mos përjetojë rrajme, pra, të mos bie fundërrrinë e historisë. Besimi në Zotin në realitet është kuptimi i eternales, dhe si i tillë ajo për referencë ka dijen e vërtetë qoftë në formë direkte qoftë në formë indirekte. Kryesorja është që ajo udhëhiqet nga vet ajo, tërë jetën e saj. Dija është energjia potenciale e njeriut. Fjala Islam, nga këndi i një dimensioni tjetër, në realitet don të thotë kjo; dija dhe përqëndrimi i drejtë i saj nëpër histori. Të gjitha të tjerat rrjedhin nga këtu. Besimi në Zotin nuk guxon të konsiderohet thjeshtë një supozim spekulativ apo një formë hipoteze e jetesës, e as që mund të quhet dogmë. Fjala është për çështjen e jetës dhe vdekjes; të besohet që të jetohet apo të mos besohet që të mos jetohet. Zemërimi kur'anor kundër politeizmit apo adhurimit të kujdo kujt tjetër përveq adhurimit të Allahut, nuk është sulm i një besimi dogmatik kundër ndonjë besimi dogmatik tjetër apo preferencë e një teorie metafizike kundër tjetrës. Kërkimi i të vërtetës, të bukurës apo mirësisë në fund të fundit është kërkim i vet realiteteve superpersonale dhe të cilat në fakt janë një.


Kur flitet për fundamentet e besimit, Kur'ani menjëherë flet për të bërit mirë, për veprën e mirë, për aktivitetin e bereqetshëm. Kjo do të thotë se besimi si i vetëm, vetëm me fjalë apo vetëm si një kuptim i trubullt intelektual nuk është i mjaftueshëm. Të përdorët metoda e vjetër greke në dallimin mes intelektualit dhe idealit, në religjion është diçka jo vetëm e tepërt por edhe e pa kuptimtë, anipse Islami dijes dhe diturisë i jep rëndësi të madhe. Në Kur'an, ne gjejmë dallime mes muslimanit dhe besimtarit. Muslimani është personi i cili është bërë anëtar i shoqërisë muslimane me deklarimet e tija për pranimin e parimeve islame dhe zbatimeve të ligjit dhe konventave të tija. Besimi apo imani është diçka më shumë se kaq; ai është ndërlidhja e zemrës dhe kallapizimi i saj me rregullat e besimit. Imani thotë se vrojtimi i jashtëm pa besimin e brendëshëm është vlerë e vogël. Besimi në Zotin është bërthama e religjionit, ndërsa Islami e përforcon ate me kurora lulesh të cilat duhet të ndikohen nga ai. Nëse këto lule nuk burojnë nga baza e këtij besimi, atëherë ka mangësi në vet atë religjion