Balkancenter Online              

S H Q I P     E N G L I S H    S R P S K O  -  H R V A T S K I       R E D A K S I A

 

 

 

 

EMPATIA GLOBALE NDAJ TERORIZMIT

 

Shkruan: Avni Rudaku

 

Parathënie

 

 

 

Jetojmë në një botë gjithnjë e më të ndërvarur dhe më globale.Sikur gjithçka që eksportohet nga një vend në një vend tjetër, nga një shoqëri në një tjetër, ashtu edhe gjatë procesit të inter-komunikimeve lokale, rajonale, ndërkombëtare, dhe globale, përhapen me shpejtësi marramendëse edhe shqetësimet njerëzore që lindin edhe atëherë kur konflikti ka gjeneruar në skaj të globit.Pastaj, përmes realitetit mediatik që është ndër mediatorët kryesor të procesit të globalizimit, ne jetojmë me brengat kur dëgjojmë për aktet terroriste në Irlandë, Spanjë, SHBA, Britani të Madhe, etj.Dhe pikërisht në këtë kontekst rrethanash më lindi idea për të shqyrtuar dhe reflektuar sociologjikisht për formën që ka marrë terrorizmi ndërkombëtar aktual, sidomos ai i veshur me petkun fetar të versionit radikal islamik, si një nga sfidat globale bashkëkohore.Vështirësitë e elaborimit të kësaj çështjeje gjykoj që kanë qenë sidomos në deficitin e literaturës teorike-sociologjike në gjuhën shqipe, ngaqë terrorizmi mjaftueshëm është i rrahur nga kriminologjia, sociologjia e konfliktit, sociologjia e devijimit, etj., e që dihet tashmë fakti se te ne jo vetëm që kemi vakuum teorik-metodologjik, por edhe na mungojnë qendrat dhe institutet përkatëse të hulumtimeve të thella shkencore dhe sociologjike për dhe mbi terrorizmin ndërkombëtar.Jam përpjekur që të pasqyroj disa koncepte teorike kryesore për terrorizmin, qartësimin dhe krahasimet ndërmjet termeve që shpeshherë ngatërrohen dhe bëhen sinonime, si bie fjala, terror dhe terrorizëm, terrorizëm dhe luftë guerile, e të ngjashme.Literaturën kryesore që kam shfrytëzuar ka qenë sidomos ajo e kriminologjisë, sociologjisë, shkencave politike, etj., ngase në këto të sipërpërmendurat është ‘përkthyer’ më së shumti terrorizmi.Ky punim shpresoj që të jetë më tepër si një nxitje për të ardhmen e afërt që t’i rrekem më detajisht dhë më shkencërisht këtij fenomeni, sesa të konsideroj këtë të sotmin si një studim të mirëfilltë shkencor dhe serioz, pasi që karakteri i terrorizmit ndërkombëtar në skenën e aktuale globale është tejet kompleks dhe kërkon një qasje multidisciplinare, dhe ka koston e saj kohor.Pra, nevojitet një kohë më e gjatë për hulumtim të shkallës së dëshirueshmërisë profesionale.Sidoqoftë, unë falemnderoj mentorin tim Prof.Dr.Fadil Malokun, që pa asnjë hezitim dhe përtesë, në çdo çast më ka mbështetur, inkurajuar, dhe stimuluar që të rezonoj dhe përmbledh këtë punim diplome.

 

 

 

Hyrje

 

 

 

Konfliktet dhe luftërat e kanë përcjellur njerëzimin nga lashtësia e deri në ditët e sotme.Një nga sfidat globale në kohën aktuale është edhe terrorizmi ndërkombëtar dhe fundamentalizmi fetar, sidomos ai islamik, si një lloj reaksioni ndaj modernitetit.

 

Gjthnjë e më tepër sot dëgjojmë për aktet terroriste.E pamundur të shfletojmë gazetën e të mos gjejmë diçka që nuk ka në përmbajtje për terrorizmin.

 

Këto janë arsye tepër modeste dhe nxitëse për të shqyrtuar dhe reflektuar mbi terrorizmin ndërkombëtar, dhe fundamentalizmin fetar si një përpjekje për të mos ndryshuar, dhe si tendencë reale për t’i bërë rezistencë çdo gjëje që bie në kundërshtim me botëkuptimet e sistemit të besimit të të parëve të tyre.

 

Mirëpo, ka diçka që kalon caqet e modestisë të të studjuarit e kësaj dukurie: terrorizmi ndërkombëtar duket se ka arritur përmasat multidimensionale sa që të lind nevojën e konstituimit të një disipline të veçantë shkencore e të quhet si ‘’Terroristologji’’ apo ‘’Terror studies’’, e që do të merrej vetëm me problemin e sjelljeve terroriste, shkaqet dhe arsyet e shfaqjes së akteve terroriste, kontekstin shoqëror në të cilin mund të lind, metodologjinë hulumtuese të njohjes së terrorizmit, mënyrën e parandalimit dhe kontrollit të akteve terroriste, e të tjerë e të tjerë.

 

Sot ka shumë shkenca shoqërore dhe kriminalistike që e studjojnë terrorizmin dhe trajtat e ndryshme të shfaqjes së konflikteve, si fundametalizmin religjioz, sektet e ndryshme me karakter apokaliptik, etj., si : kriminalistika, penologjia, sociologjia globale, sociologjia e konfliktit, sociologjia e religjionit, shkencat politike, etj.

 

Pas 11 shtatorit terrorizmi ndërkombëtar u bë temë qendrore në kontekstin e sigurisë dhe paqes botërore.U shtua kontrolli kufitar.Amerikanët e përjetuan ndjenjën se tërë atë që e kishin ndërtuar me vite po shkatërrohej brenda ditës.Presidenti Bush siguroi amerikanët se ‘’terroristët mund të lëkundin ndërtesat e Shteteve të Bashkuara të Amerikës, por ata nuk mund të lëkundin parimet themelore të SHBA-ve’’.Sulmet ndaj Kullave Siameze dhe Pentagonit u deshifruan si mesazh simbolik i poshtërimit të ‘’Superfuqisë së botës’’, -Amerikës, dhe në përgjithësi sfidë për politikën globale.

 

Disa nga autorët më të përfolur pas kësaj drame tragjike, ku humbën jetën afër 3000 njerëz, ishin: F.Fukuyama, S.Huntington, R.Kaglan, etj.Në njërën nga gazetat e New Yorku-t shkruante lidhur me 11 shtatorin: ‘’Momenti për S.Huntingtonin-Lufta qytetërimore’’.Natyrisht debatet rreth 11 shtatorit akoma vazhdojnë të jenë në diskursin politik, sociologjik dhe filozofik.

 

Jo të gjithë janë të një mendjeje në atë se ishte vërtetë një ‘’huntingtonizëm’’.Ka studjues që shohin terrorizmin ndërkombëtar si një indikator të stratifikimit shoqëror-qytetërimor midis asaj që ne njohim si Oksidenti (Amerika Veriore, Evropa Perëndimore, Australia, Kanada) dhe Orientit.I pari dukshëm prinë në aspektin ekonomik, politik, social, dhe në tregjet globale.Ka të tjerë që e shpjegojnë terrorizmin ndërkombëtar si përpjekje të ‘’aktorëve të vegjël’’ për të provokuar rendin e ri ndërkombëtar dhe ribërjen e tij.

 

‘’Zëdhënësit’’ e botës lindore, - si intelektualët ashtu edhe popullësia e rëndomtë, - më tepër e interpretojnë si një mënyrë për të mbrojtur identitetin e tyre nga akulturizimi dhe imperializmi Westernian, apo edhe si intencë për të zhvendosur aksin qytetërimor nga Perëndimi Monopolar, në një Sistem Global Multi-polar, më gjithëpërfshirës.Të tjerë e përkthejnë si një mënyrë e të ‘’dobtëve’’ për të treguar muskujt e tyre karshi Fuqisë së Lartë (Lexo:Perëndimi).

 

Pra, një mori përceptimesh dhe analizash për terrorizmin ndërkombëtar dhe fundamentalizmin religjioz aktual.Fokusi ynë do të jetë në të menduarit sociologjik dhe psikologjik mbi terrorizmin ndërkombëtar, si dhe refleksion mbi manifestimin e religjionit tek grupet shoqërore edhe në trajtën më militante dhe reaksionare, siç bie fjala terrorizmi ndërkombëtar dhe fundamentalizmi islamik.

 

Synimi ynë është që përmes këtij punimi të paraqesim një panoramë konceptuale për terrorizmin, njohja me shkaqet e terrorizmit bashkëkohor, terrorizmi dhe fundametalizmi islamik si sfidat kryesore të demokracisë së sotme, lirisë dhe sigurisë.

 

 

 

Konceptimi i terrorit, terrorizmit dhe terrorizmit ndërkombëtar

 

 

 

Në kozmetikë apo pamje, konceptet si, terror/terrorizëm, duken si të jenë sinonime apo lapsus i të folurit apo i të shkruarit, mirëpo, dallojnë si në manifestimin e tyre, si në qëllimet, e poashtu edhe në metodat që përdoren për të realizuar këto të fundit.

 

‘’Shikuar historikisht, fjala terreur frikë, panikë, për herë të parë është përdorur gjatë Revolucionit Borgjez-Francez, në kuptim të dënimeve drakonike të shqiptuara nga gjykatat revolucionare kundër armiqve të republikës së re’’[1]

 

Natyrisht, edhe sot e kësaj dite vazhdon të ketë një element apo karakteristikë të qëndrueshme nga të gjitha përkufizimet që bëhen lidhur me terrorin: frika apo paniku shoqëror që krijohet nga terrori dhe terrorizmi.

 

Etimologjikisht, koncepti terror, në kuptimin e prejardhjes linguistike vjen nga gjuha latine, ‘’terreur’’, që nënkupton frikë, tmerr, tmerr, trishtim, tërbim, panik.Mirëpo, përdorimi praktik i këtij termi nga shumica e shkencëtarëve pranohet se ka historikun në Revolucionin Francez, e ku ‘’nën udhëheqjen e Robespierit, nga tetori i vitit 1793 e deri në korrik të vitit 1794, pushteti Jakobin kishte likuiduar rreth 16.500 persona.Ky ushtrim i egër i terrorit shtetëror kundër kundërshtarëve politikë, kishte ndikuar në humbjen e simpatisë popullore ndaj Roberspierit.Në vitin 1794, Roberspier ishte rrëzuar nga pushteti dhe në të njëjtën ditë ishte likuiduar.’’[2]

 

Terrorizmi është zbatimi i formave të ndryshme të dhunës ilegale, me qëllim të shkaktimit të ndjenjave të frikës dhe panikut shoqëror, si mjet të detyrimit për realizimin e qëllimit të caktuar politik, ideologjik apo fetar.

 

Dallimet terror/terrorizëm janë në atë se terrorizmi zakonisht ushtrohet nga aktorë jashtë-shtetëror, jashtë-institucional, ndonëse terrorizmi mund të jetë edhe shtetëror apo edhe i sponzoruar apo mbështetur nga ndonjë shtet.

 

Mirëpo, qëllimi dhe metodat e përdorura nga terroristët dhe ata që ushtrojnë terror nuk janë homologe.

 

‘’Terrori është dhunë shtetërore, e cila zbatohet me qëllim të ruajtjes ose të rivendosjes së pushtetit shtëtëror, ndërsa terrorizmi është zbatimi i dhunës politike nga aktorë të ndryshëm jashtështetërorë me qëllim të ndërrimit ose marrjes së pushtetit’’[3]

 

Zakonisht regjimet totalitare e kanë strategjinë e shfrytëzimit të terrorit për mbajtjen e pushtetit, si dhe zhdukjen e kundërshtarëve politikë.

 

Arsye për këtë është se ‘’regjimet totalitare e kanë të qartë faktin se kundërshtari i tyre politik nuk mund të mënjanohet vetëm me mjete demokratike.Gjithashtu, ato janë të bindura se në rast të konfrontimit eventual publik me kundërshtarin politik, mund të shkaktohen revolta masive me pasoja të padëshirueshme për ruajtjen pushtetit’’[4]

 

Ne kemi mjaft shembuj të këtij realiteti edhe nën politikën e Millosheviçit, Enver Hoxhës, etj., të cilët ushtronin një terror të konsiderueshëm ndaj disidentëve apo atyre që mendonin ‘ndryshe’, si oponencë politike.

 

‘’Në histori, si shembuj të pushteteve që kanë ushtruar terror ndaj kundërshtarëve politik dhe ndaj popullësisë civile, numërohen edhe terrori i ‘’bardhë’’në Rusinë Cariste, terrori ‘’i Kuq’’gjatë kohës së sundimit të Stalinit, terrori fashist në Spanjë dhe në Itali, terrori nazist në Gjermani, gjatë sundimit të Hitlerit, terrori komunist në shtetet totalitare dhe despotike në disa vende si Kamboxha, terrori serbo-sllav në ish-Jugosllavi dhe në Serbi ndaj popullatës shqiptare dhe jo sllave, etj.’’ [5]

 

Terrori si instrument i dhunës politike, zakonisht praktikohet gjatë dy fazave të zhvillimeve politike:

 

Në fazën e konstituimit të regjimeve totalitare

Gjatë këtyre fazave terrori shtetëror zbatohet si mjet për daljen nga krizat e ndryshme politike.Në këtë fazë të zhvillimeve shoqërore, respektivisht gjatë ose pas krizave serioze politike, shtetet e ndryshme totalitare e zbatojnë terrorin shtetëror, si mjet të regjimit (ashtu si propagandohet) ndaj terrorizmit të palës tjetër.

 

Pas fazës së konsolidimit të regjimeve totalitare

Gjatë kësaj faze terrori shtetëror zbatohet si mjet i rivendosjes së stabilitetit të brendshëm politik.Për dallim nga situata e parë që është kaotike (kryengritjet, revolucionet, grushtetet), dhe si e tillë as nga aspekti juridik ose nga ai politik nuk është e mundur të kontrollohet ose të dirigjohet, në situatën e dytë, shtetet e ndryshme totalitare e zbatojnë terrorin shtetëror, si preventivë të përgjithshme duke i eliminuar kundërshtarët e ndryshëm politikë në emër të ligjit.Pra në këtë fazë të pasigurisë politike shtetërore e karakterizon brutaliteti dhe masiviteti i viktimave.Këtu procesi i mënjanimit të kundërshtarëve politikë merr përmasa shumë më dramatike se sa gjatë luftërave qytetare’’[6]

 

Pra, këtu vërehet kompeksi i inferioritetit të shteteve totalitare, të cilat me çdo kusht mundohen ta ruajnë pushtetin dhe ‘stabilitetin’, duke u thirrur në ‘emër të popullit’, e duke etiketuar kundërshtarët, si ‘’armiqtë e popullit’’.

 

Këto regjime vërehen se janë destabilizuese edhe përkundër faktit që tentojnë me gjithë ‘makiavelizmin’ e tyre të ruajnë ‘stabilitetin’ edhe atëherë kur nuk duhet të ketë stabilitet!

 

’’Terrori jo vetëm që nënkupton gjendjen shpirtërore të frikës apo panikut shoqëror, por edhe kuptimin e veprimeve të ndërmarra me qëllim të shkaktimit të ndjenjave të tilla.’’[7]

 

Terrorizmi zakonisht është definuar si dhunë politike kundër shtetit, apo dhunë politike për minimin e pushtetit të shtetit.Në këtë kuptim aktual koncepti terrorizëm është përdorur për herë të parë në Rusi gjatë gjysmës së dytë të shekullit XIX.Caku i sulmeve terroriste është popullata civile sepse qëllimi është të shkaktoj sa më shumë frikë e tmerr për të nxitur qeverinë e tyre të ndërroj politikën institucionale, ose për të marrë vet pushtetin.Që nga ajo kohë e deri në ditët e sotme, forma të ndryshme të dhunës politike të drejtuara kundër shtetit kishin filluar të emërtohen si ‘’veprime terroriste’’’[8]

 

Terrorizmi manifestohet në forma të llojllojshme, duke shfrytëzuar pothuajse të gjitha mjetet që kanë në dispozicion.

 

‘’Terrorizmi politik paraqitet në formë të kidnapimeve, marrjes së pengjeve, sabotimeve dhe aktiviteteve të tjera, të cilat kohëve të fundit në regjionet bashkëkohore janë shpeshtuar.Këto aktivitete terroriste manifestohen: me atentate, vrasje, kidnapime, ekzekutime të pengjeve, likuidime, sabotazhe, vënie të mjeteve shpërthyese dhe detonime nëpër vende publike, në aeroplanë, stacione të hekurudhave, qendra tregtare dhe ndërtesa të tjera publike, sulmet vetëvrasëse me mjete shpërthyese, të cilat shkaktojnë pasoja të rënda që manifestohen me viktima të mëdha në popullsinë civile dhe dëme të mëdha materiale’’[9]

 

Aktivitetet terroriste në aspektin juridik dhe penologjik konsiderohen vepra kriminale.Madje, dënimi i akteve terroriste ishte paraparë edhe në Kodin Penal të Kosovës.‘’Kodi i përkohshëm Penal i Kosovës, lidhur me aktivitetet terroriste ka inkriminuar disa veprime duke përkufizuar edhe nocionin e terrorizmit dhe duke parashikuar format e manifestimit të tij.Kësisoji në nenet 109, 110, 113 dhe 115 ka inkriminuar një varg formash të këtij kriminaliteti’’[10]

 

Zonat gjeografike dhe shtetërore ku është në rritje terrorizmi ndërkombëtar janë veçmas në Irak, Afganistan, Palestinë, Izrael, Spanjë, Filipine, Indonezi, etj.

 

Në literaturën kriminologjike mbi terrorizmin por edhe nga shkrimet dhe njoftimet përmes mjeteve bashkëkohore të informimit, del se organizatat më të njohura terroriste në botën bashkëkohore janë: ‘’ETA’’, e Baskëve të Spanjës, ‘’Brigadat e Kuqe’’ në Itali, ‘’IRA’’ në Irlandën Veriore dhe Angli, ‘’RAF’’ në Gjermani, ‘’Hamas’’ në Palestinë, ‘’Hazbullah’’ në Liban, ‘’PKK’’ në Turqi, ‘’GIA’’ dhe ‘’FIS’’ në Algjeri, ‘’LTTE’’-Organizata çlirimtare e Tigrave të Elamit Tamil në Shri Lankë, ‘’Vllezërit Myslimanë’’

 

në Egjipt, rrjeti terrorist ‘’Al Qaida’’ në Afganistan, ‘’Abu Sayaf’’ në Filipine, ‘’17 Nëntori’’ në Greqi etj.‘’Kohëve të fundit në Evropë dhe Amerikë po flitet për aplikimin e një të drejte penale të veçantë e cila emërtohet si ‘’E drejtë penale armiqësore’’ sipas së cilës arsyetohet aplikimi i masave të ndryshme shtrënguese dhe kufizimi i të drejtave dhe lirive të garantuara të qytetarit ndaj organizatorëve, antarëve dhe përkrahësve të grupeve terroriste duke toleruar përdorimin e torturës, dhunës dhe mjeteve të tjera gjatë arrestimit, paraburgimit ose qëndrimit në qendrat e hetimit deri sa të përfundojë gjykimi ose mbajtja e tyre në paraburgim në kohë të pacaktuar’’[11]

 

Ka zëra që shprehen se këto masa drakonike ndaj personave vetëm pse dyshojnë se mund të kryejnë sulme terroriste cenojnë parimet e demokracisë liberale, e që për këtë të fundit model për globin është vetë Amerika.

 

 

 

Terrorizmi poashtu dallohet edhe nga lufta guerile. ‘’Lufta guerile është ikja nga ballafaqimi me armikun ballë për ballë, duke e provokuar atë dhe duke i shkaktuar atij dëmet të cilat nuk mund t’i përballojë.Një luftë të sukseshme guerile e zhvilluan forcat Elfit Kong kundër SHBA-ve në Vietnam në vitet e 60-70-ta, e cila përfundoi me tërheqjen e SHBA-ve duke marrë një sinjal shumë të qartë në forcën që kanë taktikat e luftërave guerile’’[12]

 

Kur sulmojnë vendodhjet e ushtrisë së armikut, edhe atëherë kur pësojnë civilët nga luftëtarët guerilë, përsëri nuk konsiderohen sulme terroriste, sepse caku nuk janë civilët, dhe kjo konsiderohet vetëm fatkeqësi.

 

Terrorizmi ndërkombëtar kuptohet si diçka që kalon kufijtë e qëllimeve nacionale. Shkencëtari Smith terrorizmin ndërkombëtar e shpjegon në këtë mënyrë: ’Terrorizmi ndërkombëtar është nëse terroristi ka përkatësi shtetërore tjetër nga të paktën njëra viktimë e tij.Terrorizmi ndërkombëtar mund të kryhet, si në raporte politike të brendshme, ashtu edhe në ato të jashtme.Në rastin e parë, terroristët kanë për qëllim parësor arritjen e koncensioneve të ndryshme politike ose rrëzimin e tyre.Ndërsa, në rastin e dytë, qëllimi kryesor terrorist është ndërrimi i raporteve të caktuara ndërkombëtare’’[13]

 

‘’Terrorizmi ndërkombëtar nuk kufizohet vetëm në një territor të caktuar.Terrorizmi ndërkombëtar nuk respekton as popull e as shtet neutral dhe mund të zbatohet në çdo pjesë të botës ‘’[14], - kështu e përshkruan terrorizmin M.Jenkins

 

 

 

Tipologjia e Terrorizmit

 

 

 

Autori K.Krasniqi, në librin e tij ‘’Terrorizmi ndërkombëtar’’, përmend një tipologji të terrorizmit nga B.Crozier, në bazë të motivit dhe ideologjisë politike:

 

grupet terroriste etnike, fetare, ose revolucionare;

grupet terroriste marksiste;

grupet terroriste anarkiste;

individët ose grupet terroriste patologjike;

individët ose grupet terroriste fashiste; dhe

mercenarët e motivuar ideologjikë’’[15]

Ndërsa shkencëtari anglez Paul Willinkson kishte bërë këtë tipologji të terrorizmit ndërkombëtar:

 

terrorizmi kundër një pushteti autokratik;

terrorizmi pseudorevolucionar;

terrorizmi si mjet i luftës nacional-clirimtare;

terrorizmi si mjet efektiv kundër një pushteti totalitar;

terrorizmi kundër sistemit liberal dhe demokratik; si dhe

terrorizmi ndërkombëtar’’ [16]

Nënkolonel Përparim Veliu klasifikon këto lloje të terrorizmit:

 

‘’ Terrorizmi mund të jetë i brendshëm, ndërkombëtar, i sponsorizuar nga shtete mbështetës, terrorizëm klasik, neoterrorizmin ose terrorizmin e ri.

Pesë janë përbërësit e neoterrorizmit: Terrorizmi fetar, terrorizmi ekologjik ose ekoterrorizmi, narkoterrorizmi, terrorizmi bërthamor, biologjik e kimik dhe terrorizmi informatik ose cyber-terrorizmi’’ [17]

 

Duke elaboruar më tej këto forma të terrorizmit, Nënkolonel Veliu ndër të tjera shton:

‘’Shpesh duhet dalluar terrorizmi i shkaktuar nga poshtë, d.m.th. i shkaktuar nga grupe private, me ose pa mbështetjen e shtetit dhe terrorizmi shtetëror ose nga lart, dmth i zbatuar nga një shtet me regjim totalitar.Terrorizmi i brendshëm shtetëror, në kufijtë e vet shtetit tenton të manifestojë sa më pak fshehtësi. Ai shpesh kryhet hapur.

Terrorizmi i sponsorizuar nga shtete mbështetës gëzon përkrahjen e jashtme pikërisht në nivel shtetëror’’ [18]

 

Thënë shkurt, terrorizmi mund të jetë me karakter ideologjik, revolucionar, nacional, fetar dhe politik.

 

Natyra e punimit nuk lë më shumë hapësirë për të shqyrtuar më tej të gjitha këto lloje të lëvizjeve terroriste, kështu që, ne vetëm shkarazi konceptuam terrorizmin ndërkombëtar, në mënyrë që të na ndihmoj të kemi një pasqyrë më të qartë për temën që kemi zgjedhur.

 

 

 

Terrorizmi islamik

 

 

 

Për myslimanët e botës ky term duket tendencioz, poshtërues, ideologjik, dhe me karakter imperialist nga Perëndimi.Madje, edhe intelektualët e botës islame e kontekstojnë ekzistimin e terrorizmit islamik, sepse me këtë aludohet se islami është fe e dhunës, terrorit.Mirëpo, skencëtarë të ndryshëm të botës perëndimore theksojnë se islami tani për tani është duke i frymëzuar grupe të ndryshme terroriste në pjesë të ndryshme të globit.Faktikisht, shumë organizata terroriste sot në botën bashkëkohore madje edhe në vetë emërtimin e tyre kanë lidhje me islamin. Organizata ‘’Xhihadi islamik’’(Përpjekja islame), ‘’Heizbullah’’(Partia e Allahut), Hamasi (Lëvizja e kryengritjes islamike), etj., rekrutimin e antarëve të tyre i bëjnë në emër të fesë islame, e jo çështjes nacionale.

 

Poashtu, shumë liderë të këtyre organizatave terroriste janë edhe prijës fetarë islamik, të cilët fajësojnë Perëndimin për çdo prapambeturi dhe devijim moral që vjen në Botën Islame.

 

A ekziston terrorizmi islamik apo terrorizmi i islamistëve? A ka lidhje doktrina religjioze islame me terrorizmin e sotëm ndërkombëtar? A ekziston vërtetë një ‘frymëzim’ religjioz islamik për këto grupe terroriste? Përgjigjet janë mjaft komplekse.Në një shoqëri apo popull të caktuar një organizatë apo grup shoqëror mund të përkufizohët si grup çlirimtar, ndërsa në pjesën tjetër të shoqërisë, si grup terrorist.Kështu ngjan edhe me terrorizmin islamik.

 

Në botën orientale terroristët islamik nga disa shihen si luftëtar çlirimtar nga imperializmi perëndimor, si në kontekstin ekonomik, politik, kulturor, medietik, etno-psikologjik.

 

Mirëpo, përveç konceptit subjektiv që nuk është gjë tjetër pos përceptim social për një sjellje terroriste, ne kemi disa parametra shkencorë për të përcaktuar një akt terrorist.

 

Pra, pavarësisht se në një shoqëri terroristët konsiderohen heronj, kemi disa kritere determinuese për të definuar sjelljet terroriste nga ato jo-terroriste.

 

Madje edhe intuitivisht ne dallojmë terroristët.Disa nga këto elemente terroriste të këtyre organizatave që thirren në emër të fesë islame janë:

 

sulmi apo vrasja e civilëve të pafajshëm;

bombardimi i vendeve më të frekuentuara publike (jo militare);

sulmet kamikaze;

kërcënimet ndaj popullatës civile;

thirrja për bashkëpunim në mes pjestarëve të besimit islam, etj.

përdorimi i retorikës së liderëve të këtyre organizatave për mobilizim me terma religjioz islamik;

imazhet mediatike dhe virtuale të këtyre organizatave janë me disa shprehje islamike;

qëllimi politik që kanë këto organizata terroriste, etj.

Pra, të gjitha këto bëjnë që të shpeshtohet sintagma për këto grupe terroriste si ‘’Terrorizmi islamik’’.

 

‘’Si u shëndërruan ‘islamistët’ në ‘sfidues’ më serioz të shtetit nacional dhe të rendit të ri ndërkombëtar? Përse ‘shekullaristët’ i kundërvihen konceptit të ‘fundamentalizmit’? A u frikësohen Islamit ekspertët e politikës strategjike perëndimore? Në përgjigje të këtyre pytjeve njeriu mund t’u referohet teorisë së Hantington-it, por edhe të Fukuyamës.

 

Profesoresha Barbara Stowassar (Impulsi islamik, 1987) përpiqet të jap një shpjegim logjik:Ne në Perëndim shërbehemi me etiketa të ndryshme për përshkrimin e këtij fenomeni të pikëpamjeve të gjera dhe politizimin e Islamit; Fundamentalizmi islamik, rilindja islamike… e përgjigja e jona është e karakterizuar me konfuzione, mungesën e hulumtimeve të ngulmëta, andaj që andej vie rezistenca dhe frika e tepruar.’’[19]

 

Profesor Akbar Ahmed (Drejt mileniumit global: Sfida e Islamit’’, The World Today, gusht-shtator 1996) kur tenton të shpjegoj sfidën e demokracisë nga Islami - tërheq paralele midis Huntington-it dhe Fukayamës, dhe ndër të tjera, shprehet:

 

‘’Nëse Huntingtoni e sheh islamin si kërcënim botëror, Fukuyam e ka zgjidhjen: Ai fare thjeshtë, ka shkruar: Islami – i cili është kërcënim për praktikën liberale, konsumin dhe demokracinë e Perëndimit, është fuqi e kapërcyellit të rehatisë në fund të historisë, jashtë historisë.’’[20]

 

Fundamentalizmi mund të interpretohet, si të mbështeturit dhe të përmbajturit në themelet e një ideje, feje, ideologjie, ose doktrine dhe si e tillë ajo nuk pranon alternativa tjera si parime të drejta, përveç ideologjisë dhe sistemit të besimit të të parëve të tyre.

 

Në këtë kontekst kemi egocentrizmin dhe tendencën për monopol bindjesh, të vërtetash, dhe pikëpamjesh.Të besuarit se ‘’rruga e vetme për shpëtim dhe parajsë është e ime fe, ide, apo doktrinë’’, nuk është e huaj për njerëzimin, por nuk është i huaj as edhe ‘ferri’(lexo:terrorizmi) që sillet në tokë nga të menduarit e tillë!

 

Këtu del problemi i fundamentalizmit religjioz islamik. Multireligjioziteti dhe diversiteti, vështirë të jenë ‘’të shijshëm’’ nga grupet shoqërore që promovojnë fundamentalizëm dhe dogmatizëm të tejtheksuar, në kohën kur shoqëria njerëzore gjithënjë e më tepër po globalizohet dhe po rrit ndjeshëm ndërvarësinë dhe komunikimin ndër-planetar.

 

 

 

Terrorizmi futi Perëndimin midis shpresës dhe frikës për të ardhmen e demokracisë liberale

 

 

 

‘’Kushdo që dëshiron një jetë të qetë, ka gabuar që ka lindur në shekullin tonë’’- Leon Trocki” [21]

 

 

 

Pas shpartallimit të Bashkimit Sovjetik dhe pushteteve tjera komuniste në Evropë, ishte vërejtur edhe tendenca e rënies së aktiviteteve terroriste ndërkombëtare.

 

Kjo mund të shpjegohet me influencimin e ideologjisë komuniste që bënte propagandë atëbotë te terroristët komunistë në Evropën Perëndimore.Pra, kur ata filluan të tërhiqen nga idea utopike për krijimin e parajsës tokësore, filloi ndalja e këtyre aktiviteteve me karakter marksist-leninist.Pas kësaj u rrit shpresa për liri, barazi, drejtësi, demokraci, dhe siguri.Rrëzimi i Murit të Berlinit u përcoll me porosinë për ‘’Fundin e Historisë’’ nga Fukuyama.Ideja e ‘fundizmit’ nuk ishte e re.Ajo ka historikun madje edhe në eskatologjinë hebraike-krishtere.Fundizmi nënkuptonte fundin e konfliktit të njeriut me natyrën, fundin e konfliktit të njeriut me njeriun, dhe fundin e konfliktit të njeriut me Zotin.Mirëpo, sidoqoftë, një shpresë e re për paqen ndërkombëtare mori hovin e saj.Fukuyama theksonte se demokracia liberale ishte arritja më e madhe politike dhe ekonomike e qytetërimit perëndimor dhe se tash e tutje, pas dështimit historik të komunizmit, nuk mund të ketë sistem tjetër politik-shoqëror, i cili do të mundej të kontestonte demokracinë liberale.Ngjarjet që ndodhën në Yugosllavi dhe në pjesë tjera të planetit, në vitin 1992 shtyu Fukuyamën të vazhdoj punimin e librit të tij ‘’Fundi i historisë dhe njeriu i fundit‘’ ku më nuk do të proklamoj se do të jetë ‘’fundi i luftërave, por demokracia liberale do ta ketë primatin në kontekstin e të gjitha sistemeve tjera politiko-shoqërore’’.Mirëpo, as pas sulmeve të 11 shtatorit, që u rrit ndjeshëm një pesimizëm për sigurinë dhe demokracinë globale, Fukuyama vazhdonte të insistonte për ngadhënjimin e demokracisë liberale, përkundër sfidave dhe krizave me të cilat do të ballafaqohet kjo e fundit.Fukuyama lidhur me shkaqet e luftës thekson se ‘’lufta është e lidhur me sistemet globale, sepse sistemet demokratike nuk e luftojnë njëra tjetrën për dy shkaqe: i pari, për arsye se sistemet demokratike i lidhin interesat e përbashkëta më shumë se që i ndajnë ato.Dhe i dyti, se vendimin për luftë në sistemet demokratike, nuk e merr një individë apo një grup i vogël, por atë e merr populli, dhe se popujt shumë rrallë ndodhë që ta zgjedhin apo të marrin vendime për luftë.’’R.Xhemajl: ‘’Konflikti botëror’’ [22]

 

Brzezinski, ish këshilltari i administratës për Siguri Kombëtare Amerikane, kishte thënë

 

se ‘’Historia nuk ka përfunduar por është ngjeshur’’ [23]

 

Pra, sipas tij, emocionet dhe instinktet e çoroditura të identiteteve kombëtare, fetare, racore, mund të përfshijnë pjesë të ndryshme të botës.

 

Fared Zakaria, autor i fuqishëm në njohjen e raporteve Lindje-Perëndim ripohon shpalljen pakëz më ndryshe se ajo fukuyamase: ‘’Fundi i fundit të Historisë’’, ngaqë pas

 

11 shtatorit siguria kombëtare, interesi i shtetit dhe qeveria e fortë tash e tutje përsëri do të kenë primatin në SHBA dhe shtetet tjera perëndimore. Globalizmi ekonomik dhe politik i filluar nga SHBA- të, do të zbrapset para luftës globale kundër terrorizmit i cili është rrezik global.’’ [24]

 

Rizgjimi fetar në jetën tonë bashkëkohore edhe në formën e tipit fundamentalist dhe

 

militant, pa dyshim që ka efektin e dukshëm në sigurinë e sotme globale.Nuk doli e vërtete pikëpamja se të gjitha fetë do ta humbnin influencën e vet në shoqërinë moderne.Këtë mjaft bindshëm e potencon edhe Ernest Gellner, ku flet për rizgjimin e

 

sotëm islam, që është indikator i devijimit nga kjo prognozë e mësipërme për të ardhmen e religjionit, në kohën bashkëkohore. ‘’Teza e mbrojtur sociologjike se në shoqëritë industriale feja humb shumë nga ndikimi i mëparmë, është në përgjithësi e saktë, mirëpo, një është një përjashtim i dukshëm:bota e islamizmit.Ndikimi i islamizmit në popullatatat e vendeve në të cilat ai është feja kryesore, në asnjë mënyrë nuk është zvogëluar në rrjedhën e njëqind vjetëve të fundit, në një farë mënyre ai dukshëm u forcua, madje ky ndikim nuk është i kufizuar vetëm në shtresa të caktuara të shoqërisë; ndikimi i klasës në pushtet, të asaj qytetare dhe të elitës kulturore, është po aq i fuqishëm sa është edhe në mesin e pjesëve më pak të privilegjuara të popullatës’’ [25]

 

Sublimimin e nacionalizmit etnik si burim energjie motivuese për solidaritet, identifikim

 

dhe kohezion social, në botën islame e ka zënë vendin fundamentalizmi. ‘’Fundamentalizmi tek myslimanët zë vendin e nacionalizmit, ndonëse këto të dyjat nganjëherë janë të përziera’’ [26]

 

Natyrisht, sfida e shekullit XXI është terrorizmi dhe fundamentalizmi ekstrem religjioz.Historiani Carl Grimberg kur flet për karakterin dhe natyrën e terrorizmit të sotmëm ndërkombëtar, ndër të tjera shprehet:

 

‘’Një luftë e një lloji të ri, ende i papërcaktuar në tiparet e veta, por që padyshim do të zhvillohet me forma dhe mjete që nuk hyjnë në ligjet tradicionale ushtarake’’ [27]

 

Rober Kaplan, një publicist amerikan, shkruante: ‘’sa më i madh të jetë përçmimi për historinë, aq më i lartë është iluzioni për të ardhmen’’ [28]

 

Ai shton më tej, se ky iluzion shihet edhe në mendimin e Perëndimit se Rusia dhe Kina së shpejti do të demokratizoheshin.

 

Euforia dhe entuziazmi për një botë më të sigurtë dhe më paqësore ishte edhe para luftës së parë botërore.Një autor shkruante për këtë ndjenjë shpresëdhënëse: ‘’njeriu i shekullit XX do të jetë plot shpresë.Ai do ta doj botën dhe bota do ta doj atë.Por në vitin 1914 bota pa ferrin me sy.Filloi lufta e parë botërore’’ [29]

 

Pesimizmi nuk kishte të ndaluar për sigurinë dhe demokracinë edhe në mbyllje të këtij shekulli më shpresëdhënës.11 shtatori ishte thyrje e ‘virgjinitetit’ të mega-shpresës për paqen globale në fillim të shekullit XXI.Artur Schelsinger, autor i librit ‘’A ka demokracia të ardhme’’(1997), kishte shprehur dyshimin dhe pesimizmin hapur për këtë çështje.Liberalizmi dhe demokracia përsëri mund të dështojnë në shekullin XXI ’’ [30]

 

Stanley Kurtz pas sulmeve të 11 shtatorit do të shkruan se : ‘’Ky është momenti për S.Huntingtonin’’.Mirëpo, teoria e Fukuyamës do të ngadhënjejë në aspektin afatgjatë.

 

Henry Kessinger në një libër të botuar vitin 2001, ‘’Does America need a foreign policy’’, beson se ekzistojnë sot katër sisteme ndërkombëtare që rrin afër njëri tjetrit:

 

1. Azia e sotme i përngjan shekullit XIX ku kemi një rivalitet të theksuar strategjik midis Indisë, Kinës, Japonisë, etj.;

 

2. Konfliktet në Lindjen e Mesme më përkujtojnë ato të shekullit XII, sepse rrënjët e tyre nuk janë as ekonomike as strategjike, por ideologjike dhe fetare;

 

3. Në Perëndim lufta është e paimagjinueshme përpos në vendet periferike që mund të ketë luftë ndëretnike.Pra, versioni idealistiko-optimistik i Fukuyamës; dhe

 

4. Afrika ka veçantitë e saj dhe nuk mund të ketë analogji me ngjarjet e Evropës.Synimi i tyre që të jene demokratike dhe shumica nga to vështirë të paraqesin rrezik për paqen në botë.’’ [31]

 

Jean Baudrillardi 11 shtatorin e interpreton në këtë mënyrë:‘’11 shtatori nuk e përfaqëson lakminë e Botës së Tretë por pasuritë dhe liritë tona të previligjuara, ai na përfaqëson Ne perëndimorët që donim me pa Amerikën tek ndëshkohet për përparimin që na e garanton’’ [32]

 

Deshifrimi simbolik i 11 shtatorit nga shkencëtari eminent botëror, Baudrillardi nuk ndalet që këtu.Ai shprehet me këtë bindje: ‘’Ata ( V.r.Terroristët) e bënë por ne e dëshiruam’’ [33]

 

Ndoshta Marksi do të shtonte se terrorizmi ndërkombëtar është rezultat i marrëdhënieve ekonomike dhe superstruktures shoqërore, e që kjo e para e determinon këtë të fundit. ’’Marrëdhëniet ekonomike përcaktojnë gjithçka tjetër – kulturoren, personalen, gjithë superstrukturën e asaj që unë e quaj ideologji’’[34]

 

Weber përkundër faktit që klasat janë më shumë se sa ekonomi, edhe pse kjo është me rëndësi, terrorizmin si konflikt shoqëror do të gjente shkaqet edhe te statusi dhe kultura në relacionin Lindje – Perëndim.‘’Ka klasa, por ka edhe probleme të statusit e të partive dhe të fesë e kulturës’’ [35]

 

Paraqitja e kësaj panorame kronologjike të të menduarit për të ardhmen e demokracisë liberale dhe këndvështrimet për terrorizmin ndërkombëtar, sidomos pas sulmeve të 11 shtatorit, është indikator i asaj se sa ka ndikuar terrorizmi në besimin për themelet e demokracisë liberale, përceptimin e sigurisë, emigracionin, lirinë.

 

 

 

Sociologjia e terrorizmit global sipas Anthony Giddens

 

 

 

Viteve të fundit shumë sulme terroriste zunë vend, si për shembull, në Madrid dhe në New York. Përveç kësaj në fund të Gushtit 2006, veruesit britanezë dhe lokalë u lënduan seriozisht nga sulmet me bomba në një pushimore në bregdetin turk.Poashtu, sulmet në destinacionet veruese si ato në Bali në Indonezi apo në Sharm-al Sheikh në Egjipt.

 

*Por ç’kanë këto të bëjnë me sociologjinë? Anthony Giddens jep përgjigjen e tij personale në këtë pyetje. Ai argumenton se terrorizmi është një problem për të cilin sociologët mund të na ndihmojnë që ta kuptojmë, dhe se sociologjia poashtu mund të na jap shpresë për të ardhmen. Çështja e terrorizmit sipas Giddens është në esencë çështje sociologjike, meqë ndikimet sociale dhe kulturore janë ato që nxisin njerëzit të merren me akte terroriste. Një nga thekset më të rëndësishme të sociologjisë është rëndësia kruciale që ka globalizimi në kohën tonë. Globalizimi poashtu ndihmon në shpjegimin e terrorizmit. Ne duhet të bëjmë dallimin në mes të “stilit të vjetër” dhe “stilit të ri” të terrorizmit. Terrorizmi i stilit të vjetër është i llojit që përfaqësohet nga IRA në Irlandën e Veriut. Është esencialisht kombëtare dhe i interesuar të krijojë kombin e unifikuar në Irlandë.Terrorizmi i stilit të ri është më shumë global. Në fakt në pjesën më të madhe është rëflektim i globalizimit. Në terrorizmin e stilit të ri, shpesh ka rrjete që shtrihen në shumë vende.Qëllimet e terroristëve të stilit të ri janë shumë më të gjera se ato të grupeve si IRA. Ngjarjet e 9/11 në SHBA ishin shprehje e terrorizmit të stilit të ri që nuk do të mund të organizoheshin në mungesë të teknologjisë së globalizimit – Internetit, telefonave mobil dhe formave tjera të teknologjisë moderne. E njëjta i adresohet shkallës së gjerë të komplotit terrorist të cilin e zbuloi policia në Britani në gusht të 2006-tës.Sociologu bashkëkohor Giddens vlerëson se terrorizmi i stilit të ri është një ndër rreziqet kryesore që ne sot shohim. Arsyeja kryesore është natyra e tij potencialisht e dhunshme dhe gjithëpërfshirëse.3000 njerëz janë vrarë në ngjarjet e 9/11, por sikur Kullat Binjake të shembeshin më shpejt se që ka ndodhur, do të mund të vdisnin 50.000 njerëz.Brenga më e madhe në lidhje me një terrorizëm të tillë është mundësia (fatmirësisht mundësi e vogël) që grupi terrorist të sigurojë armë nukleare dhe t’i përdorë ato në një zonë të ngjeshur urbane.Terrorizmi i ri pra, është global prandaj përgjigjet tona duhet të jenë të nivelit mbarë botërorë. Terrorizmi në të ardhmen nuk do të kufizohet në një shtet dhe është gabim të supozohet që vetëm Islami radikal do të jetë burim i rrezikut si aktivitet terrorist. Në epokën e Internetit, sigurimi i dijes për të bërë armatim është relativisht i lehtë dhe poashtu grupe të tjera terroriste mund të dalin në pah – grupe që janë të shqetësuara me arsye të drejta më fort se me ato religjiozet. Timothy McVeigh, i cili vrau 180 njerëz duke vënë bombë në një ndërtesë zyresh në Oklahoma në SHBA, ishte person që mbronte arsyet e tilla.Ne duhet t’i përgjigjemi terrorizmit në disa nivele. E drejta për t’u ndjerë të sigurt në përballje me terrorizmin në vetvete është liri e rëndësishme njerëzore. Disa lloje të tjera të lirive duhet të jenë të modifikuara në interes të sigurisë. P.sh. policia mund të ketë nevojë për të drejtën që të mbajë njerëzit më gjatë se që ka ndodhur në të kaluarën pa gjetjen e provave, pasiqë akumulimi i të dhënave për grupet që operojnë në vende të ndryshme kërkon kohë më të gjatë.Ne poashtu duhet të mundohemi të mbyllim burimet financiare që përkrahin terroristët duke poseduar të drejtën që të ngrijmë llogaritë bankare të njerëzve të cilët janë seriozisht të dyshuar për aktivitete terrorriste. Terrorizmi nuk buron thjeshtë vetëm nga varfëria, por këtu do të luaj rol edhe përmirësimi i kushteve sociale të njerëzve që vuajnë nga deprivimet ekonomike.Giddens sugjeron që ne në të vërtetë nuk do të duhej të flisnim për “luftën ndaj terrorizmit”. Kjo frazë priret t’u jap tepër dinjitet terroristëve. Shumë forma të terrorizmit do të duhej të ishin çështje ligjore kriminale. Më parë se të flasim për atë se “si të fitojmë luftën ndaj terrorizmit”, ne do të duhej të flisnim se si të rrisim sigurinë tonë personale dhe të punojmë së bashku që të krijojmë dialogun në mes njerëzve që u takojnë grupeve të ndryshme sociale dhe kulturore.Aktiviteti individual jo vetëm që mund të bëj ndryshime për të zvogëluar rrezikun global, por kjo madje është kruciale. P.sh. ne nuk do të mund të përballemi më me rreziqet që parashtrojnë ndryshimet klimatike nëse nuk ndryshojmë sjelljen vetanake.Ne të gjithë duhet ta mësojmë se ambienti nuk është një e mirë e lirë dhe të reformojmë aksionet tona të përditshme në përputhje më këtë. Ne jemi të mësuar që p.sh të harxhojmë ujë aq sa kemi dëshirë. Uji në të ardhmen do të matet dhe ne do të paguajmë për aq sa do të harxhojmë duke kuptuar se nuk është ”gratis”.Goxha ngjajshëm vlen edhe për rreziqet nga terrorizmi global.Çdo individ mund të jap kontributin e vet duke u përpjekur në mënyrë aktive që të kuptojë kulturat e tjera, dhe duke mënjanuar vlerësimet paragjykuese për të tjerët. Ne mund të kontribuojmë mjaft në mënyrë direkte duke zvogëluar shkaqet e konflikteve kulturore dhe duke avansuar mirëkuptimin e ndërsjelltë.Arsyeja primare pse sociologjia është e rëndësishme është diagnostfikimi i rreziqeve me të cilat përballemi dhe njëkohësisht edhe diagnostifikimi i mundësive që kemi për të ardhmen. Është gabim të koncentrohemi vetëm në rreziqet dhe rrezikshmërinë. Ka shumë mundësi pozitive në jetërat tona të cilat i shohim përreth nesh. P.sh. në vërshim të aq shumë rreziqeve shëndetësore që ekzistojnë ne jemi duke jetuar më gjatë se gjenerata e mëparshme. Një shembull tjetër, Interneti mund të përdoret për qëllime të rrezikshme, në këtë rast në dobi të terrorizmit të stilit të ri. Por në anën tjetër, Interneti poashtu ofron mundësi të rëndësishme për edukim, për debate mbarëbotërore dhe shkëmbime idesh, dhe për komunikim mes qenieve njerëzore.* [36]

 

Pra, Antony Giddens këtë lloj të ri të shfaqjes dhe manifestimit të terrorizmit ndërkombëtar e sheh si rezultat i ndryshimeve sociale, kulturore, dhe zhvillimeve tekniko-teknologjike, e që këto të fundit fatkeqësisht mund të shfrytëzohen edhe për qëllime desktruktive, anti-sociale dhe patologjike nga grupe diversive shoqërore.Poashtu Giddens tërheq vëmendjen që terrorizmi i këtij soji është produkt i globalizimit dhe pasojave që mund të rezultoj ky proces, qoftë në aspektet pozitive, qoftë në ato negative.Shkurt: terrorizmi është më tepër vepër sociologjike, duke mos përjashtuar edhe kushtet ekonomike, siç përmend deprivimin ekonomik.

 

 

 

Shkaqet e terrorizmit ndërkombëtar

 

 

 

Do të paraqes disa nga shkaqet e terrorizmit në përgjithësi, e sidomos të atij ndërkombëtar-islamik në mënyrë që të kemi një ‘downloading complete’ të rrethanave që e kushtëzojnë këtë dhunë dhe konflikt terrorist në shoqërinë njerëzore:

 

1. Terrorizmi si ideologji.

 

Kur organizatat, grupet dhe individët terroristë përpjeken të arrijnë realizimin e komunizmit, nazizmit, apo të çfarëdo ideologjie tjetër;

 

2. Terrorizmi si strategji dhe taktikë.

 

Natyrisht, rrethanat në të cilat nuk mund t’ia dalësh ballë për ballë, atëherë domosdo që kërkon gjetjen e ‘pikës së dobët’ të kundërshtarit.Ballafaqimi direkt ushtarak, teknologjik, ekonomik midis civilizimit Perëndimor dhe Islam, nuk mund të imagjinohet në këtë ‘’balanc aktual të forcave’’.

 

3. Terrorizmi si armë jokonvencioanle apo asimetrike.

 

Pamundësia për të arritur fuqinë e më të lartit apo së paku ekuivalente me forcën e kundërshtarit.Në këtë kontekst terrorizmi është forca e të dobëtit;

 

4. Terrorizmi si provokim i rendit ndërkombëtar.

 

Nuk ka skepsë se terrorizmi ndërkombëtar krijon nevojën e ridefinimit të politikave fundamentale si ajo e sigurisë, emigracionit, lirisë, diversitetit, multikulturalitetit, dhe politikës së jashtme;

 

5. Terrorizmi si hakmarrje dhe integrim ekstrem (Kujto: Dyrkemin) në grupin apo shoqërin e caktuar.Vetëvrasja Altruiste Dyrkemiane.

 

Sipas studimeve dhe rezultateve të ndryshme ndërkombëtare, mosha mesatare për kryerjen e sulmeve vetëvrasëse varion nga 12 deri në 20 vjeç.

 

Në numrin absolut të rasteve, persona të tillë kanë një të afërm të tyre të dënuar politik, të plagosur ose të vrarë nga armiku dhe personalisht nuk kanë marrën pjesë në ndonjë aksion të armatosur.Pikërisht ky pasivitet politik i personave të emocionuar dhe të ndjeshëm, në rrethanat e caktuara shoqërore, ndikon lehtë në krijimin e ndjenjave të mosvlerës dhe të turpit si dhe bindjes së fuqishme për vetëflijim për pastrim ndërgjegjeje kur janë në çështje vlera si: kombi, feja.

 

6. Terrorizmi si besim dhe bindje për të vërtetat absolute.

 

Botëkuptimet dhe bindjet e ndryshme fetare se me vetëflijim për grupin e caktuar shoqëror mund të arrihet parajsa qiellore, respekti i lartë ndaj martirëve në kontekstin sociologjik dhe familjeve të tyre ndikojnë në martirizimin e individëve apo grupeve të caktuara.Njerëzit nuk janë ‘homo mechanicus’ që nuk ndikohen nga rregullat e caktuara shoqërore, morale, religjioze, dhe kulturore.

 

 

 

7. Terrorizmi si vetëmbrojtje.

 

Nuk është absurde apo non sens të mendosh se pjestarë të entiteteve të ndryshme etnike apo religjioze sakrifikojnë për disa vlera që mendojnë se janë sakrale apo të dobishme për shoqëritë të cilave u përkasin.

 

‘’Nuk është i bazuar pikëpamja se sulmet vetëvrasëse janë produkt i ideologjisë islamike, ose vepra eksluzive të besimtarëve islamikë’’ – thuhet nga literatura kriminologjike.

 

Në rrethana të ngjashme shoqërore, ekonomike të entiteteve dhe komuniteteve të ndryshme gjithmonë ka pasur njerëz apo individë që janë vetëflijuar.

 

Ne kemi raste edhe në historinë tonë shqiptare për raste heroike të vdekjeve martire si, p.sh., rasti i Oso Kukës, Norë Kelmendit, Maro Kontit, etj.;

 

Terrorizmi si fundamentalizëm religjioz.

Çdo fundamentalist religjioz nuk është terrorist, por ka një lidhje të dukshme mes terrorizmit dhe fundametanlizmit islamik të sotëm, jo vetëm se përceptimi mediatik bën që të shohësh një korrelacion të tillë, por edhe faktet objektive sociale.

 

Fundamentalistët duke u munduar të ‘përkthejnë fjalë për fjalë’ librat e tyre apo që të ‘kthehen në origjinë’ harrojnë ndryshimet sociale, evoluimin e shoqërisë në kohë dhe hapësirë (v.r.bëhen jashtëkohor), dhe këtu bëhen rezistentë, jo vetëm me mjete paqësore, por edhe duke shfrytëzuar këtë armë të vjetër shoqërore:Terrorizmin.Al Qaida edhe kur thërret besimtarët e gatshëm për të sakrifikuar për ‘xhihadin e shenjtë’ mbështet ‘kthimin në origjinë’, periudhën e gjeneratës së parë të profetit.

 

Terrorizmi si kundërvënie ndaj shekullarizmit dhe kthim në fundamentalizëm.

Charles Nuckolls-i antropolog në Universitetin Emory (NewsWeek, November 28, 1994), thekson: ‘’Ne e kemi flakur atë të cilën paraardhësit tonë kanë parë rëndësinë thelbësore të religjionit dhe familjës.Njerëzit ndiejnë se dëshirojnë diçka që e kanë humbur dhe atyre nuk i kujtohet se ç’kanë humbur.Por kjo ka lënë një gropë përpirëse’’.Ndoshta mjafton të relflektojmë edhe për këtë nostalgji të pavetëdijshme.

 

Terrorizmi si vetëdije akute e dështimit dhe dëshprimit.

Nga globalizimi është e vërtetë se nuk kanë përfituar të gjithë.Këtë e alarmojnë edhe mjaft autorë, si nga Perëndimi, ashtu edhe nga Orienti.Globalizimi ka thelluar më tej ndarjet midis të varfërve dhe të pasurve.Të ‘dobëtit’ nuk po munden të gjejnë vendin e tyre në konkurrencën transnacionale dhe globale, si në: tregun ekonomik, financiar, kulturor, aksiologjik, mediatik, dhe psikologjik.

 

Dhe kjo krijon dëshpërim dhe dështim.Kjo mund të jetë edhe faktor i revoltës së botës islame.Joseph stiglitz, autor i çmimit nobel për ekonomi, bukur qartë ka paraqitur globalizmin si dhe pakënaqësitë që sjellë ai në vendet në zhvillim;

 

Frika nga akulturimi dhe imperializmi kulturor.

Lufta në Afganistan, Irak, sanksionet ndaj Iranit, Sirisë, Konflikti Palestinezo-Izraelit, janë skena mjaft ekzaltuese për të fuqizuar dhe rritur intensitetin e sulmeve terroriste.

 

Është e pranuar gjerësisht se me invadimin në Irak dhe Afganistan, janë shtuar me ‘shpejtësi të dritës’ sulmet terroriste.

 

Me pushtimin fizik të territoreve islame, konsiderohet justifikueshëm që bëhet edhe akulturimi dhe imperializmi kulturor. Kjo paraqet njëherazi edhe ,,frikë nga humbja e identitetit’’ .

 

12. Terrorizmi si indoktrinim ideologjik dhe fetar.

 

Para disa muajve është konfirmuar nga mjetet e informimit se Arabia Saudite ka bërë trajnimin e 40 000 imamëve të xhamive të ndryshme, për të treguar vendosmërin e autoriteteve qeveritare për të luftuar indoktrinimin e besimtarëve me urrejtje ndaj Perëndimit, dhe demonizimin e fundamentalizmit dhe ekstremizmit fetar.

 

Pa një indoktrinim dhe procedura të bindjes së besimtarit për të qenë martir, nuk mund të paramendohet se njeriu me racio, të shndërrohet në një vrasës të një numri të madh civilësh, si gra, pleqë e fëmijë.

 

Pa një sugjestion të ndonjë kleri apo prijësi fetar vështirë të parafytyrohet një sulm suicidal midis civilëve në autobusët e Londrës, Spanjës, etj.

 

Pra, kulti i liderit në mos qoftë i pranishëm, së paku një rekrutim seancor duhet të mendohet;

 

13. Terrorizmi si pabarazi në pushtet, fuqi, dhe pasuri - Stratikimi social

 

Në Civilizimin Perëndimor lindi kapitalizmi, modernizmi, dhe demokracia liberale.Boom-i ekonomik i Oksidentit, kundërthënia klasore-ekonomike midis këtij të parit dhe Lindjes, arsyeshëm mund të besohet se rezulton me një revoltë dhe reaksion të formës terroriste nga ata që janë më poshtë skemës piramidale ekonomike;

 

 

 

14. Terrorizmi si një mjet për vëmendshmëri në politikën globale.

 

Pakënaqësit e vendeve islame sigurisht që kanë peshën e vet për t’u problematizuar, për t’u kanalizuar në politikën aktuale globale.

 

Ndjenja se janë të përjashtuar nga vendimarrja globale, pafuqia politike për të imponuar lojërat e veta në tregun politik ndërkombëtar, mund të shpjegohet edhe si një signal se diçka duhet ndryshuar në këtë politikë planetare, dhe nëse është e vërtetë se ‘’nëna e merr në krah fëmiun vetëm kur qan’, atëherë edhe kjo mund të jetë si një shenjë për të treguar pakënaqësi në mënyrë që të jetë në vëmendje, apo ‘’attention please!’’;

 

15. Terrorizmi si një gjendje për të kthyer drejtësinë e cila mendohet se u privua nga ‘Perëndimi kolonialist’ përgjatë gjithë shek.XIX-XX.

 

Civilizimi Perëndimor shihet nga civilizime tjera, e sidomos nga ai islamik, si imponim, imperializëm, akulturizim, imoralizim, etj. Franca dhe Anglia pothuajse kishin nën protektoratin e tyre gjithë Afrikën, Lindjen e Mesme, etj.

 

Ndoshta na ndihmon një tregim i vockël si një mënyrë simbolike për të shpjeguar këtë gjendje. Në botën virtuale kam lexuar një tregim që Shën Augustini kishte rrëfyer një histori të dialogut midis Aleksandrit të madh dhe një pirati të cilin Aleksandri ka kapur:

Si guxon ti të prishësh terezin e deteve? - pyet Aleksandri. Si guxon ti të përlyesh terezin e gjithë botës? - përgjigjet pirati.

 

Sepse unë e bëj me një anije të vogël, quhem hajdut. Ti, duke e bërë me një flotë të tërë, quhesh perandor.

 

Kur drejtësia nuk mund të mbushet me mjete diplomatike apo politike, atëherë duhet luftuar, dhe për të luftuar duhet pasur sidomos në konteksin aktual një ushtri të sofistikuar, teknologji të avancuar militare, etj.

 

Dhe këto kushte të fundit i plotëson dhe ka supremaci Westernizmi.Terrorizmi këtu vlerësohet të jetë mënyra e të dobëtit për t’iu kundërvë të Fortit.Pra, tentim për ‘’balanc fuqie’’ dhe kalimi nga unilateraliteti në multiralitet, nga monopoliteti në pluralitet.Shkurt: shpërndarje pushteti dhe pasurie;

 

16. Terrorizmi nga influencimi mediatik.

 

Duke analizuar multidimensionalisht ndikimin e agjensëve në shprehjen e terrorizmit ndërkombëtar, do përmenduar faktin se mediet sot konsiderohen një ndër mjetet më influencuese si në formësimin e sjelljeve tona, poashtu edhe në përceptimin e realitetit të jashtëm social, politik dhe kulturor.

 

Parafytyroni se si do të mund të bashkëpunonin apo rekrutonin një numër aq të madh të besimtarëve Al Qaida pa një audiokaset të lansuar në internet, pa një ekzaltim të besimtarit me gjithë ato pamjet e skenave të dhunshme në Afganistan, Irak, Palestinë.Besimtarët solidarizohen dhe ndjejnë sensin e përkatësisë së njëjtë fetare dhe identitare pa marrë parasysh barrierat gjeografike.

 

Emocionet dalin në sipërfaqe.Nuk duhet qenë indiferentë ndaj influencës mediatike për mobilizimin dhe zgjimin e individëve në ekzaltim – terroristë, kur shohin gjithnjë e më tepër pamje të vrasjve të civilëve, ndjeshmëria që krijohet nga keto skena dhe lajme me përmbajtje dhune, lufte.

 

Mediet nuk mund të bëjnë ndoshta konstituimin e grupeve terroriste, por ato mund të ‘ndihmojnë’ individët të cilët janë në kalkulime brenda mbretërisë së mendimeve të tyre për marrjen e vendimeve për t’u kyçur apo jo në rrjetet e ndryshme terroriste.

 

Solidariteti i individëve anekënd botës mund të arrihet përmes realitetit mediatik që krijon një ndjenjë të përbashkësisë me diçka që i bashkon, si: lufta në Irak, Palestinë, Afganistan, etj.

 

Konflikti Izraelito-Palestinez nga shumë hulumtime ka daluar që ndjeshëm e ka rritur terrorizmin ndërkombëtar-islamik, sepse pothuajse nga gjysma e dytë e shekullit XX, e deri në ditët e sotme, pra, çdo ditë në rubrikën për lajmet ndërkombëtare, përcjellen imazhe dhune, bombardime, shpërthime, vrasje, etj., nga i njëjti vend (Lexo: Palestinë).

 

Dhe territoret në Lindjen e Mesme janë zonat më sensibile, më sakrale, më simbolike, më emocionale dhe më identifikuese për tri fetë e mëdha botërore.Lehtë të kuptohet se sa zgjon ndjenja përkatësie dhe identifikimi për të gjithë pjesëtarët e këtyre etniteteve religjioze.Mediet mjafton të ofrojnë këto ‘piktura’ të dhunës dhe të shtojnë ereksionin.

 

 

 

Përfundim

 

 

 

Terrorizmi ndërkombëtar aktual në formën e manifestimit dhe realizimit të tij, shfaq pa dyshim një frikë dhe panikë edhe ndaj vetë konditave për funksionimin e një demokracie të mirëfilltë liberale, apo të një demokracie të cilën do ta dëshironim.‘’Bota duhet bërë e sigurtë që të jetoj demokracia’’- kështu pati brohoritur dikur Wilsoni në një fjalim publik.Sigurisht, siguria dhe liria janë dy parametrat më të përshtatshëm dhe më adekuat për të vlerësuar dhe gjykuar një shoqëri sa është liberale. Kujt t’i frikësohet më tepër demokraca liberale (Amerikë, Kanada, Australia, E.Perëndimore, etj): grupeve terroriste islamike, atyre me karakter revolucionar apo komunist, fashist, apo t’i trembet edhe organizatave terroriste nacionale që mund të shtrihen jashtë kufijve të tyre shtetëror?

 

Absolutisht, terrorizmi islamik është ndër shfaqjet më të vështira për t’u shikuar si spektatorë pasiv apo aktiv në konstelacionet e politikave globale ndaj terrorizmit ndërkombëtar në përgjithësi.Grupet majtiste me karakter fashist (Brigadat e Kuqe në Itali) apo ato me karakter nazist, apo edhe nacionale siç është ETA baske, nuk e kanë fuqinë politike, ideologjike, emocionale, apo religjioze, për ta shpërndarë aktivitetin e tyre në arenën ndërkombëtare, si është shembulli me botën islame.

 

Kjo e fundit, vlerësoj se përveç që ka potencën doktrinare për të frymëzuar ata që tani më janë joshur nga parimet e saj, por edhe nga një gjendje e mjerë socio-ekonomike.

 

Është një e vërtetë e palëkundshme se sulmet terroriste të 11 shtatorit futën Perëndimin dhe mbrojtësit e demokracisë liberale në një gjendje të ndërmjetme: midis frikës dhe shpresës për një të ardhme të sigurtë, në kontekstin global.Pas luftës së ftohtë, terrorizmi ndërkombëtar figurativisht apo edhe realisht do të mund të përceptohej si një ‘’luftë qytetare globale’’, apo si një ‘’Luftë e tretë botërore’’.

 

Fizikusi i terrorizmit të sotëm ndërkombëtar në këtë trajtë të sulmeve të 11 shtatorit është edhe produkt i zhvillimeve tekniko-teknologjike, e që këto të fundit mund të influencojnë edhe sjelljet e të ‘’dobtëve’’(Lexo: terroristëve).Pak kush mund të imagjinoj se si do të atakohej Pentagoni apo Kullat Binjake pa një sofistifikm teknologjik dhe super-digjitalizim, ku kamikazët përveç që humbën jetët e tyre, jetët e të tjerëve, ata lënë gjurmë simbolike të një bote që po zhvillohej teknologjikisht, por që po dërmohej dhe po bie në progresin human dhe antropologjik.

 

Një qenie që po shfrytëzonte veglat bashkëkohore si rezultat i emancipimit të tij kognitiv dhe intelektual, por që në anën tjetër këtë ‘arritje’ do ta abuzonte në kahjet e kundërta të jetës:destruktivitet, dhunë, sjellje homicidale, dhe terror.

 

Kjo të kujton edhe ‘tjetërsimin e Marksit apo të Fojerbahut’.Pavarësisht këtij dimensioni të homosapiensit të shekullit XXI, ne gjykojmë që terrorizmi ndërkombëtar sot për sot është dukshëm produkt sociologjik në trajtën e kundërthënies klasore, fetare dhe ekonomike, midis atiij që është ''prijësi i qytetërimeve'' (Westernizmit), dhe variantit fundamental të qytetërimit islamik - e që ky i fundit po e përjeton një ringjallje dhe aktivizim të një intensiteti mjaft të lartë.Një reaksion kundrejt modernitetit.

 

Natyrisht, faktorët tjerë ideologjik, fetarë, psikologjik poashtu e influencojnë teatralitetin e terrorizmit islamik.

 

Terrorizmi dhe terrori historikisht kanë qenë pjesë e shoqërisë njerëzore kur kemi parasysh natyrën konfliktuoze të tij, plot dhunë, vrasje, vdekje, dhe shumë mizori të tjera, të cilat, u kryen nga vetë Njeriu, për Njeriun, dhe në emër të Njeriut.Dhe një arsye e fundit për të mos u stërzgjatur që të shpjegoj shkakun e terrorizmit ndërkombëtar aktual, është edhe vetë natyra e Njeriut.Pra, konteksti gjenetik dhe historik i HomoSapiensit.

 

Njeriu mund të jetë ‘’homo individualus’’, ‘’homo sociologus’’, ‘’homo economicus’’, ‘’homo mechanicus’’, ‘’homo faber’’, ‘’homo lupus’’, e të ngjashme.Mirëpo, njeriu është edhe ‘’homo terroristus’’ – një qenie që është frikacake (terroriste), frikësohet (terrorizohet), por edhe frikëson (terrorizon të tjerët).’’Homo fundamentalus’’ do të jetë profili i qenieve njerëzore që i rezistojnë ndryshimeve, evolucionit, dhe gjithashtu që kanë tendenca për të ruajtur status quon nga frika prej diçkaje që do të jetë e re.Fundamentalistët ndihen të sigurtë vetëm nën ombrellën e tyre.Tek ata nuk ka ‘’pasiguri’’.“ Nuk ishte e lehtë që të paraqitësh një mori arsyesh për të shpjeguar një fenomen kaq kompleks siç është terrorizmi ndërkombëtar dhe fundamentalizmi islamik, sepse sikur shoqëria bashkëkohore që po bëhet gjithnjë e më e ndërlikuar, bashkë me të ecën edhe terrorizmi ndërkombëtar, në ujërat e komplikueshmërisë së saj ‘’.

 

 

 

 

 

Literatura

 

 

 

1. A. Richard & G. Chris, Z.Sardar & P.Curry: ‘’Postmodernizmi’’, Rrokullia, Prishtinë, 2006, fq.189

 

 

2. Bonanote, Luigi: ‘’Terrorizmi ndërkombëtar’’, Erik, Tiranë, 2001, fq.4-5, 182-189

 

 

 

3. Berlin, Isaiah: ‘’Idetë filozofike të shekullit XX dhe katër ese mbi lirinë’’, Onufri, 1996, fq.328

 

4. Coser, Levis&Ridener, Larry: ‘’Teoritë sociologjike’’, Plejad, Tiranë, 2005, fq.309

 

 

 

5. Dahrendorf, Ralf:’’Konflikti shoqëror modern’’, Dituria-CEU, Tiranë, 1997, fq.238

 

 

 

6. Dahrendorf, Ralf: ‘’Njeriu sociologjik’’, Plejad, 2006, fq.6 gjithsej.176

 

 

 

 

 

7. Demolli, Haki:’’Terrorizmi’’, Prishtinë, 2002, fq.138-139

 

 

 

8. Halili, Ragip: ‘’Kriminologjia’’, Këshilli botues i UP-së, Prishtinë, 2005, fq.418

 

 

 

9. Kaplan, Robert: ‘’Ratnicka politika’’, Epifanija, Zagreb, 2003, fq. 129, 130.

 

 

 

10. Krasniqi, Kolë: ‘’Terrorizmi ndërkombëtar’’, Prishtinë, 2003.

 

 

 

11. Rushdi, Xhemal ‘’Konflikti botëror’’, Mozaiku, Kajro, 2002

 

 

 

12. Mounier, Emmanuel ‘’Personalizmi’’, IST &Drita, Tiranë, 2000, fq.147

 

 

 

13. M.L, B.B., B.J. ‘’Politikat krahasuese’’, Fondacioni Soros dhe Ora, 2003, fq.458

 

 

 

14. O.Richard & B.Van Loon: ‘’Sociologjia’’, Rrokullia, Prishtinë, 2006, fq.178

 

 

 

 

 

15. G.Ernest: ‘’Kondidat e lirisë-Shoqëria civile dhe rivalët e saj’’, Dukagjini, Pejë, 2002, f.328

 

 

 

16. Jacoby, Edmund:‘’Filozofët’’, Botimet ‘’Max’’, 2001, fq.305.

 

 

 

17. Nënkolonel Përparim VELIU, Shih: Eseu: ‘’Pakufishmëria e fenomenit’’

 

 

 

18. Shala, Blerim:’’Urat’’, ‘’Grafoprint’’, Prishtinë, 2004. fq.132

 

 

 

 

 

 

 

Revista :

 

 

 

1. Revistë për filozofi, religjion, shkencë dhe kulturë: ‘’Drita e jetës’’, OJQ ‘’Drita’’, Gjilan, 2007, fq.81

 

 

 

Web faqet:

1. www.fint.gov.al/doc/S1373.doc.

2. www.issrkosovo.org

3. www.mod.gov.al/html/revista/2007/6/faqe8.htm

4. www.polity.co.uk/giddens5/news/sociology-and-terrorism.asp

5. www.psychology.rutgers.edu/~zaimi/html/hektori_huntington.html

 

 

--------------------------------------------------------------------------------

 

[1] Halili, Ragip: ‘’Kriminologjia’’, Këshilli botues i UP-së, Prishtinë, 2005, fq.418 fq.25

 

[2] Krasniqi, Kolë: ‘’Terrorizmi ndërkombëtar’’, Prishtinë, fq.25

 

[3] po aty, fq.26

 

[4] po aty fq.27

 

[5] Halili, Ragip: ‘’Kriminologjia’’, Këshilli botues i UP-së, Prishtinë, 2005, fq.418

 

[6] K.Kolë:’’Terrorizmi ndërkombëtar’’, Prishtinë, fq.27-28.

 

[7] po aty, fq.26-27

 

[8] po aty, fq.28

 

[9] Halili, Ragip: ‘’Kriminilogjia’’, Këshilli botues i UP-së, Prishtinë, 2005, fq.166

 

[10] po aty, fq.168

 

[11] po aty, fq.168

 

[12] Rushdi, Xhemajl: ‘’Konflikti botëror’’, fq.116

 

[13] K.K: ‘’Terrorizmi ndërkombëtar’’, Prishtinë, fq.49

 

[14] po aty, fq.49

 

[15] K.K: ‘’Terrorizmi ndërkombëtar’’, Prishtinë, 2003, fq.34-35

 

[16] po aty fq.35

 

[17] ëëë.mod.gov.al/html/revista/2007/6/ faqe8.htm Shih eseun: V.Përparim: ‘’Pakufishmëria e fenomenit’’

 

[18] po aty

 

[19] Drita e jetës’’, OJQ ‘’DRITAGJILAN’’, GJILAN, 2007, fq.80

 

[20] po aty, fq.81

 

[21] Berlin, Isaiah: ‘’Idetë filozofike të shekullit XX dhe katër ese mbi lirinë’’, Onufri, 1996, fq.328

 

[22] R.Xhemajl: ‘’Konflikti botëror’’, Mozaiku, Kajro, 2002, fq.94

 

[23] Shala, Blerim: ‘’Urat’’, Gani Halili, Prishtinë, 2004, fq. 8-9

 

[24] po aty fq. 9

 

[25] Gellner, Ernest: Kondidat e lirisë-Shoqëria civile dhe rivalët e saj’’, Dukagjini, Pejë, 2002, fq.52

 

[26] po aty fq.61

 

[27] G.Carl: ‘’Historia botërore dhe qytetërimi’’, Vëll.12, Uegen,Tiranë, 2005

 

[28] Shala, Blerim: ‘’Urat’’, Gani Halili, Prishtinë, 2004. fq. 10-11

 

[29] po aty, fq.11-12

 

[30] po aty, fq. 12

 

[31] po aty fq.15-16

 

[32] A. Richard & G. Chris, Z.Sardar & P.Curry: ‘’Postmodernizmi’’, Rrokullia, Prishtinë, 2006, fq.175

 

[33] po aty fq. 175

 

[34] O.Richard & B.Van Loon: ‘’Sociologjia’’, Rrokullia, Prishtinë, 2006, fq.148

 

[35] po aty fq. 148

 

 

 

[36] *http://www.polity.co.uk/giddens5/news/sociology-and-terrorism.asp