Balkancenter Online              

S H Q I P     E N G L I S H    S R P S K O  -  H R V A T S K I       R E D A K S I A

FUNDAMENTALIZMI FETAR SI REAKSION NDAJ MODERNIZMIT DHE SEKULARIZMIT


Shkruan: Avni Rudaku

1.Historiku konciz i diskursit për fundamentalizmin fetar-shqiptar në Kosovë

‘’Rasti i Xhabirit'' elektrizoi emocionalisht opinionin publik kur pa fotografinë e rrahjes së mavijosur, sidomos të portretizuar në ballinën e gazetës ''Express''.Tani ''Express'' ka kultivuar një metodë (mund të duket ndonjëherë edhe spektakulare apo senzacionale) që edhe me të ''vërtetat më të dhimbshme'' të na sfidoj, për të sensibilizuar shoqërinë dhe institucionet e saj për të qenë koshiente për atë që po sillet përreth nesh dhe që domosdoshmërisht të diskutohet në sferën publike, por edhe të sanksionohet kur vlerësohet situata si e tillë.Ky rast dhe disa të tjerë sporadik të dëgjuar publikisht (që kurrsesi nuk nënkuptojnë paragjykime ndaj grupeve të caktura), japin shkas për diskurs të prezencës së fundamentalistëve islamikë-shqiptarë në Kosovë, i cili si ''objekt diskursi'' ka qenë latent për një kohë të gjatë për shkaqe politike dhe diplomatike, afrimit tej-sentimental me Perëndimin - që nënkuptonte edhe një ndjeshmëri për ''miqtë'' tanë për këtë temë - që ishin në një ''luftë qytetare globale''me këtë version të islamit politik dhe të 'nacionalizuar'.Në vitet e 80-90-ta e deri kah çlirimi nga forcat serbe në Kosovë, ngacmimi për këtë çështje të fundamentalizmit vinte kohë pas kohe nga politika serbe, të cilët justifikonin veprimet e tyre represive dhe agresive ndaj qytetarëve shqiptarë duke lobuar në Perëndim se po mbrojmë Evropën nga ''rreziku i përhapjes së fundamentalizmit shqiptar-islamik''.Kishte zëra të rrallë shqiptarë që e pranonin atëbotë ekzistimin e fundamentalizmit islamik në Kosovë si për shkaqe politike, por edhe për arsye objektive, sepse e vërteta ishte që nuk ishte lëndësuar ndonjë radikalizëm alarmues islam.Reagimet e intelektualëve shqiptarë më tepër ishin si nevojë për të argumentuar se kjo ishte ''projeksion serb'', ''sajim dhe artificit serb'', ''shpikje serbe''; pra, kufizoheshin në mbrojtje, dhe ishte si produkt i etiketimit nga ana e ''të tjerëve'' dhe nuk lindi aq nga konteksti ynë internal, në mënyrë që imazhi para faktorit ndërkombëtar të ishte i dëshirueshëm për ne, por edhe që nuk mundeshim të pranonim një stigmatizim të tillë si ''fundamentalistë''(aspekti i ''vetes nacionale'').Çështjet që do të elaborohen në vijim nuk do të jenë synim për të gjykuar rastin e ''Xhabirit'' (nuk marrë rolin e prokurorit a gjykatësit, dhe as nuk mund të paragjykoj asgjë), por ky do të jetë shkas për të shtjelluar një numër çështjesh që lidhen me atribuimet e këtij rasti: fundamentalizmin fetar, versionin radikal të islamit, shkaqet e ekstremizmit fetar në botë dhe pasojat e saj edhe në glokalizmat e llojit të shoqërisë kosovare, dallimi në mes fundamentalizmit fetar në Kosovë dhe atij internacional, motivet e shfrenimit të energjisë fetare në Kosovë, e të tjerë.Karatizimi fizik i ‘’Xhabirit’’ është simbol i pafuqisë së BIK-ës për të menaxhuar këto antagonizma të moderacionit islamik dhe radikalizimat e shumëllojshëm fetar, rivalitetet ndër-menhexhesh (metodash), drejtimesh, variantesh, që janë edhe me origjinë nga globalizimi, proceset integruese transnacionale dhe akulturizmave, kontaktet variabile kulturore, reaksion ndaj vetë postulateve të organizimit shoqëror dhe sistemit socio-politik, modernizimit dhe sekularizmit.Por, edhe ndryshimet sociale, kulturore, dhe faktorët ekonomikë janë arsye se pse parakalojnë individët në ‘’shtegtun ngushëllues’’, atë të fundamentalizmit fetar.

2.Çfarë përmban fundamentalizmi fetar në shoqërinë kosovare?Fundamentalizmi bukval dhe racional.


Në literaturë të ndryshme politike, sociologjike, religjioze, fundamentalizmi fetar është i nduarndurshëm dhe në mjaft vende keqkuptohet, ngatërrohet dhe shtrembërohet.Myslimanët këtë term e shohin si tendencioz, politik dhe produkt perëndimor për t'i atribuar ngjyrime negative islamit.Mirëpo, do të shohim se nuk është kështu!Fundamentalizmi ka përkufizim, ka adresë, dhe ka trajtat e saj të manifestimit.''Fundamentalizmi, lat.fundamentum, themel, është një stil i të menduarit, ku disa parime pranohen si ''të vërteta'' thelbësore, që kanë pushtet të padiskutueshëm dhe të epërm, pavarësisht përmbajtjes…shpalosje e pasionit dhe afsh të shkaktuar nga siguria doktrinare.Deri edhe skepticizmi liberal mund të thuhet se mishëron besimin fundamentalist që të gjitha teoritë duhet të dyshohen, përveçse për vetveten!(H.A:''Politika'', Brezi '81, Prishtinë, 2008, fq.61)
Autori dhe diplomati gjerman, njëherazi ambasador në shumë vende të botës orientale, drejtor një kohë të gjatë për informin pranë Brukselit, NATO-së, Murad Hofmann, thekson se, ''koncepti fundamentalizëm nuk ka ekuivalent të vërtetë në gjuhën arabe, por është produkt perëndimor, i menduar të përshkruan fenomenin perëndimor.''(Hofmann, Murad: ''Islami si alternativë'', Furkan ISM-Shkup, 2000, fq.88)Megjithatë, fundamentalizmi fetar mund kuptohet si tendencë e grupeve shoqërore të ndryshme religjioze për të mbrojtur bazat themelore të një religjioni ose doktrine fetare; nevoja për kthim në besimin original; rivitalizimin dhe akomodimin me kohën e re; dhe që përjashton gjithçka që shkon përtej egocentrizmit të tyre dhe të të parëve historikë; që i konsiderojnë si modele identifikimi, dhe si mënyrë jetese a kulture ideale për të ndjekur. Fundamentalizmi shpërfaqet në dy forma: bukval dhe racionalI pari ka të bëj me interpretimin ''kallëp'' të të kuptuarit të fesë, dhe që redukton apo përjashton si të drejta leksionet alegorike dhe metaforike të interpretimit të librave të shenjtë.Të menduarit abstrakt dhe simbolik këtu nuk ka kuptim sepse vendin e saj e ka zënë misticizmi, metafizika, letrarizimi mekanik, etj.Hofmann duke hyrë në origjinën e një interpretimi radikal të Kur’anit tregon se, ''shkolla juridike hanbelite, bashkë me filozofinë epistemologjike esh'arite, bëri një ndikim të fuqishëm në islamin sunnit të shekullit të dhjetë në formë të fundamentalizmit që lejon vetëm të kuptuarit në formë letrare.Shejh Velijjull-llahu, Muhammed Ibën Abdulvehhabi, themelues i lëvizjes së vehabizmit saudit, lëvizja libiane senuse prej vititit 1930, organizata egjiptare Vllezërit muslimanë dhe Xhematul-islamij e Pakistanit sërish ngjallën një qasje të tillë''.(po aty, fq.89)
Ndërsa fundamentalizmi racional ngërthen më vete qasjen e intepretimit të teksteve origjinale fetare, por duke lejuar edhe minimalisht të interesohet për problemet aktuale bashkëkohore, risive, dhe që të theksoj se edhe këto ''aktualitete'' të jetës moderne mund të shihen nën dritën e ''teksteve burimore origjinale''.Sipas Dr.Murad Hofmann-it fundamentalizmi racional islam filloi të zhvillohet kah fundi i shekullit të XIX-të dhe fillimi i shekullit XX-të me lëvizjen reformuese selefiste (tekstualisht: kthim në të kaluarën duke imituar shembullin e respektimit).
''Personalitetet e rëndësishme të kësaj lëvizje janë: M.Abduhu në Egjipt, R.Rida në Siri, dijetarët algjerianë Ibën Badisi, dhe Ibrahimi dhe muslimani evropian M.Asadi.Kjo lëvizje u zhvillua si reagim ndaj paralizës dhe dekadencës së botës bashkëkohore islame dhe në pavarësinë e saj dhe nënshtrueshmërinë ndaj Perëndimit.Ky reagim, megjithatë, në pjesën më të madhe ka ngelur apologjetik.Selefinjtë njëkohësisht u përpoqën të pastrojnë Islamin prej elementeve jo-islame të cilat me kohë u infiltruan në të - besimet e kota, të cilat mes tjerash janë pasqyrë edhe në adhurimin e varreve dhe shenjtorëve, devijimit sufist dhe elementeve heretike.Kjo qasje e re ndaj burimeve aspak nuk do të thotë përshatje e Kur'anit në frymën e kohës, por kundrejt kësaj, shënon ripërtritjen e fleksibilitetit që është garancë jo vetëm e qenies së vet, por edhe e zgjidhjes së tërësishme të problemeve që gjatë tërë historisë dalin në sipërfaqe''(po aty, fq. 92, 93, 94)
Pra, siç shihet, edhe fundamentalizmi religjioz kosovar, nuk mund të kuptohet pa njohur lëvizjet dhe drejtimet e ndryshme që kacafyten në botën islame, dhe për pasojë kanë edhe shpërndarjen dhe bartjen e këtyre kontradiktave dhe tensioneve te të gjithë besimtarët myslimanë të botës, dhe kështu ngjet edhe me besimtarët tonë qytetarë.

3.Përceptimi dhe qasja jo-adekuate ndaj ''fundamentalistëve tonë qytetarë kosovarë''!


Jo vetëm që islami shqiptar ka specifikat e veta, por edhe ata që janë të devotshëm religjio-centrist, kanë veçoritë dalluese nga fundamentalizmi islamik në Palestinë, Pakistan, Afganistan, e të tjerë.Në fillim të shfaqjes publike më masovikisht të ca të rinjve fetarë me dukje e pamje, gabimi i parë social i shoqërisë sonë ka qenë për këtë ''grup apo subkulturë religjioze'' atribuimi me etiketime, paragjykime, stereotipe, stigmatizime të llojeve ''Binladena'', dhe me leçitje.Teoria e etiketimit është mjaftueshëm e rëndësishme për shpjegimin e një lloj ''tërheqjeje më vete'' të këtij target grupi shoqëror.Më pastaj, filloi tek ''ata'' përceptimi se vërtetë janë ''ndryshe'' nga ''ne'' (mazhoraca kosovare që janë të moderuar apo që nuk 'qajnë' kokën fortë për fe).Kjo ishte faza e parë dhe e dytë e shkëputjes nga sistemi sociologjik kosovar.Dhe tani gjendemi në një situatë, kur ''ata'' tashmë janë të identifikuar si të tillë, dhe e ndiejnë vetën me etiketat tona, apo edhe të tyret.Një gjë është e sigurtë se ka shumë faktorë influencues: globalizimi e ka pjesën e vet në rolin e ngurtësimit religjioz te disa kosovarë; anomia shoqërore pas vitit 1999 kur humb vlefshmëria e kontrollit shoqëror dhe mungesa e normave dhe rregullave shoqërore që tregojnë çfarë duhet dhe nuk duhet të bëjmë; ardhja e organizatave fetare dhe humanitare, të cilat pos që ofrojnë ndihma, suport social dhe moral për shumë familje, japin edhe ‘’Bibël’’, apo ‘’Kur’an’’, apo ndonjë ‘’Behaullah book’’; komunikimi tekniko-teknologjik, interneti, web-sajtet e klikuara, të shumta me përmbajtje fetare, dhe jo monopoli i një mënyre shpjegimi të fesë; përkthimi dhe keq- përkthimi i shumë librave religjioz nga gjuhë të ndryshme; humbja e shpresës dhe kuptimit për jetën, sidomos nga përjetimi dramatik i luftës nihiliste në Kosovë dhe ngushllimi me fe; varfëria dhe margjinaliteti i lartë; vështirësitë në hyrjen e tregut të punës; pastaj roli i studentëve kosovarë që studiojnë në vende të ndryshme ku aplikohet islami dhe transferi i kundërshtive të ''atje-shit'' te ne;frika nga rritja e influencës shiite në rajonin e Lindjes së Mesme dhe vendet arabe kanë bërë që të sponzorojnë intensifikimin e frymëzimit nga ''Abdul Wehabi'', i cili kishte një averzion të lartë ndaj shiizmit dhe sekteve e tarikateve të tjera brenda islamit dhe rritjen e intolerancës si konsekuencë; dhe padyshim, të gjitha ‘’përdridhjet’’ që ndodhin në skaj të globit, shpërndahen edhe në tërë rajonet e shtetet e botës.Fundamentalizmi fetar i qytetarëve në Kosovë është tendencë edhe për t'u integruar në sistem, por nga një indiferencë e shoqërisë sonë dhe institucioneve që nuk i mirëpresin.Sa më tëpër që mbyllen dyert për ata që ne i atribuohemi si ''radikalë islamikë'', aq më tepër do të mbushmi bateritë e tyre të izolimit, përjashtimit social, dhe kthimit kah vetvetja e tyre apo margjinalizimit si mikro-grupe sociale.''Mbulesa'' e vajzave të reja, apo për mezo-gra në shkolla dhe universitete duhet të jetë e padënueshme dhe toleruese, duke respektuar lirinë e shprehjes së identitetit edhe në mënyrën dhe stilin e veshjes.Propagandimi i çfarëdolloj feje që bëhet në institucione publike, arsimore, administrative e shtetërore, të jetë i sanksionuar normativisht apo me ligj e nene, por jo doemos që disa shpërfaqje elemetesh nëse ndihen këndshëm me to, t'u ndalojmë.Sa më shumë që ndihen të rrezikuar nga imponimi ynë shoqëror, a shtetëror, aq më tepër do të jenë të frustruar dhe të irrituar.Fundamentalizmi i tyre nuk është i llojit të ''Hamasit lokal'' dhe i përzier me nacionalizmin palestinez, por edhe si një revoltë ndaj pamundësisë apo vështirësisë (qoftë në kuptimin subjektiv apo objektiv) për t'u integruar në jetën tonë si e bëjmë syresh shumica prej nesh.Megjithëkëtë, ata janë qytetarët e shoqërisë sonë.Duke u integruar në shoqërinë tonë, nuk e ndiejnë vetën të vetmuar, të braktisur apo të diskriminuar.Përmes integrimit dhe solidaritetit ne u mësojmë atyre edhe ''kursin e sekularizmit dhe pluralizmit fetar''.Pse në ‘’intervista të punësimit’’ shihet një me mjekër apo një me ''shami'' si jo-profesioniste apo jo e dëshiruar për institucione në fjalë?Në Fakultetin e Psikologjisë është një profesor me ''kapele hebreje'', por është shembull i mirë që duhet ndjekur për tolerancë fetare, sepse ai jo vetëm që është shumë profesional, dhe mjaft kontribues që Fakulteti i Psikologjisë të mbahet në ''këmbë'', por asnjëherë nuk ka shfaqur as edhe dyshimin më të vogël për propagandim fetar të Tevratit dhe Talmudit gjatë leksioneve të tij.Ne nuk na pengon ''manikyri dhe pedikyri'' i asnjë qytetari, por vetëm kur shkel lirinë e tjetrit, dhe bëhet agresiv.Çdo lloj propagandimi, presioni, apo nxitje me makiavelizëm të përhapjes së feve duhet të ndëshkohet dhe nga askush të tolerohet.Përndryshe, të gjithë kanë hapësirën e tyre personale dhe private të lirisë fetare.

4.A ka radikalizëm fetar në Kosovë?


Radikalizimi fetar në shoqërinë kosovare nuk është i organizuar, sistematik, i përpunuar.Është difuz, i shpërndarë, dhe në mikro-grupe të vogla fetare.Ka edhe ndasi dhe fraksione edhe brenda llojit të shprehjes së fundamentalizmit islamik.Shkolla tradicionale islame në Kosovë që e vazhdon me besnikëri Bashkësia Islame është e shkollës Hanefite( lexo: Ebu Hanife ishte dijetar islam), por edhe kjo nuk zbatohet ashtu, siç porosisin librat teorikë.Brenda islamit ka shkolla të ndryshme të interpretimit të doktrinës islame, por dallojnë mes tyre jo aq thelbësisht, sa kanë të bëjnë me ca aspekte të metodologjisë së përhapjes së fesë, qasjes ndaj politikës dhe shteteve ku nuk zbatohet islami; ca elemente kozmetike apo ''mekanikës së ritualeve'', për disa ''elemente sekondare'' apo ''terciare'', si skenari i faljes, etj.Katër shkollat legjitime të zbatimit të islamit teorik janë adaptuar në vende të ndryshme.’’Hanefitë kosovar’’ janë më liberal dhe të lehtë për t'u akomoduar me modernitetin, duke mos shfaqur oreks për pushtet politik apo të zotërojnë sferën publike dhe shtetërore.Duhet dalluar në mes vete shkollat fetare, menhexhet, tarikatet, rendet, sektet, lëvizjet fetare, lëvizjet mileniare, kultet (vë re: në një shkrim tjetër do të flasim për to).Mirëpo, etiketat ''mjekrosha'', ''të blerë'', ''fanatikë'', ''pantollon-shkurtët'', etj., kanë efekte të kushtueshme, margjinalizuese, por asgjë nuk shpjegojnë dhe janë paragjykuese.Prandaj, sa më larg etiketimit, dhe të të kuptuarit të tyre, dhe fillimi i një procesi bashkëbisedimi.Kur Obama tha: do të dialogojmë edhe me grupet e ''dyshimta'', që janë maksimalisht më të ''vështira'' sesa te ne, pse të mos aplikojmë edhe ne ''praktikën obamiane'' të dialogut?!.Sa më shumë që grupet shoqërore janë ndier të rrezikuar dhe të pasigurtë, aq më shumë janë radikalizuar dhe autizuar.Prandaj, ideja strategjike është të ndalim etiketimin, stereotipet dhe paragjykimet me terma që kanë përmbajtje negative dhe tendencioze, por të integrohen edhe ata në institucione të bashkësisë islame dhe çdo tendencë e jonë që t'i lëmë jashtë institucioneve i bën më pak të parashikueshëm dhe më anarkik.

5.Shkaqet e fundamentalizmit fetar:

1.Reaksioni ndaj modernitetit dhe postmodernitetit. Në modernitetin perëndimor nuk ka ''të vërteta të mëdha'', por qëndron esencialisht paradigma e ''relativizimit të së vërtetës''.Sekularizmi ka fituar ndaj sakrales.Roli i religjionit ka mbetur ''më periferik'' dhe si çështje private.Konflikti shoqëror pranohet në shoqërinë liberale dhe demokratike.Thuhet edhe hapur se asgjë nuk është e sigurtë, dhe ka ''të vërteta të ndryshme''.Askush nuk ka monopol ndaj të vërtetës, pos pasiguri, dyshim, dhe paqartësi.Dhe fundamentalistët fetarë, si revoltë nga këtyre konditave teorike dhe filozofuese të jetës moderne dhe postmoderne, e gjejnë ''sigurinë dhe të vërtetën vetëm në botën e tyre''.Ata qeshin me ne: qysh bre nuk po mundeni me gjetën të vërtetën?A t'ju tregojmë ne? Ne e kemi, hiç nuk përtojmë të ju plasojmë, mjafton ta besoni?!!!
2.Frika nga humbja e identitetit
Në kohën tonë identiteti është i ndryshueshëm më lehtë, është dinamik dhe evolues, ka karakter vulnerabël, çështje zgjedhjeje personale (jo në kuptimin absolute, kjo dihet!), multi-religjioziteti, praktikat e ndryshme të meditimit dhe yoga-ve, kultet e ndryshme të adhurimit dhe lëvizjet mileniare-shpëtimtare, e të ngjashme.Dhe kjo bën që njerëzit të ndjejnë një ''frikë nga humbja e identitetit'', apo siç definohet shpesh ''krizë identiteti''.Kredoja e saj është: çfarë të besoj në këtë shumëllojshmëri pikëpamjesh, religjionesh?Disa përgjigjen me ‘’kthim në fundamentalizëm fetar’’.


3.Fundamentalizmi fetar si një formë fetare e nacionalizmit.

Është atraktive të kuptosh që minimi i vetëdijes nacionaliste nënkupton dhe maksimalizim të ndonjë forme tjetër të radikalizimit dhe ekstremizmit.Shumë autorë kanë arritur konsesion shkencor se, ''fundamentalizmi fetar është edhe si një formë fetare e nacionalizmit, apo në simbiozë me të''.Vetëm të kujtojmë Ernest Gellnerin!

4.Pakënaqësia me shoqërinë sekulare.


Fundamentalizmi fetar paraqet një revoltë kundër shoqërisë moderne shekullare, e cila ndan fenë nga politika, si dhe nuk po arrin që të përmbush nevojat njerëzore shpirtërore.Janë dy shpjegime pse doli fundamentalizmi fetar në fund të shekullit XX-të, ''-shprehet autori Andrew Heywood.''Njëri e sheh fundamentalizmin thelbësisht si shmangie, si një shenjë të rregullimit që bëjnë shoqëritë ndërsa mësohen me kulturën moderne dhe shekullariste.I dyti thotë beson se është pasojë e dështimeve të shekullarizmit për ta plotësuar nevojën njerëzore për një të vërtetë ''më të lartë'' apo shpirtërore''.(H.A:''Politika'', Brezi '81, Prishtinë, 2008, fq.60)

5.Fundamentalizmi si oponencë e postmodernitetit dhe demokracisë-neoliberale.


Në shoqërinë që po ecim tutje, postmoderne, individualizmi është bërë përparësi ndaj solidaritetit apo indoktrinimit fetar apo rreshtimi në grupimet e llojit religjioz.Nuk ka ''narracione kapitale'', por postmoderniteti si filozofi politike në të cilën sendërtohet sidomos nga Perëndimi, konsiston në debat, diskutim, diskurs, dhe opinione diversive.Fundamentalistët fetar ironizojnë me ''fundamentalizmin postmodern'' që nuk po lejojnë oponencë kursi: fundamentalizmin fetar!!!
Pse nuk duhet me forcë e dhunë me iu kundërvë fundamentalistëve fetar të të gjitha religjioneve dhe te të gjitha shoqëritë? Ata nuk i frikësohen vdekjes dhe e dëshirojnë vdekjen më shumë se na që e dashurojmë jetën.Ata thojnë ''rroftë vdekja!'', e ne jo që nuk guxojmë të flasim aq lehtë për ''vdekjen'' por as edhe me siguri të plotë për vetë jetën!Ndoshta më mirë do të ishte të gjithë të ishin ''fundamentalistë'' në raport me veten e tyre, por në raport me të tjerët, të provojmë të kultivojmë pluralizmin fetar dhe tolerancën ndër-religjioze, që mohon eksluzivitetin fetar, por inkluzionin.Tek e fundit, ka plot agjensi që mund të na dërgojnë në parajsë!Vështirë të dal edhe unë nga ‘’fundamentalizmi postmodern’’!Njeriu, kjo qenie ‘’homo fundamentalus’’!Fundamentalizmi të jep përkatësi sociale, prandaj do të paraqitet sa herë që njerëzit ndihen të vetmuar apo edhe të ‘’lënë anash’’, të atomizuar!


6.Fundamentalizmi është prezent te të gjitha fetë

Fundamentalizmi ka distribucion në të shumicën e feve, sekteve, rrymave, tarikateve, apo kulteve të shumëllojshme fetare, mistike, okultiste.Kemi fundamentalizëm budist, judaist, krishterë, hindu, konfuçian, sikurse që ekziston edhe fundamentalizëm islamik.Besimtarët myslimanë ishin të fundit që e zhvilluan fundamentalizmin e variantit të vet, përkatësisht, gjatë viteve të 60-ta të gjysmës së dytë të shekullit XX-të, si reaksion ndaj modernitetit, sekularizmit, filozofisë politike të liberalizmit dhe neo-liberalizmit.
"Fundamentalizmi është i proviniencës kristiane - protestante amerikane, i lindur në shekullin XIX si protestë, si reaksion në paraqitjen në skenën botërore të liberalizmit dhe modernizimit ekstrem, e veçanërisht si reaksion ndaj pozitivizmit dhe evolucionizmit, si reaksion ndaj të kuptuarit dhe të komentuarit të dokumenteve themelore të Kristianizmit. Përveç ai ishte reaksion edhe ndaj aksioneve të faktorëve të brendshëm kundrejt lëvizjes kundërshtare "Social Gospel" (Ungjilli social), lëvizje kjo që angazhohej për harmonizimin sa më të madh të Ungjillit me rrethanat shoqërore të Perëndimit"(lexo: Topiq, Franjo:''Fundamentalizmi i krishterë'').Është interesante kjo ka të vërtetë dhe lidhet edhe me kontekstin tonë kosovar.Bashkësia islame ka përqafuar lehtësisht rrethanat dhe ndryshimet shoqërore e kulturore në Kosovë; kontekstin e traditave dhe nevojës socio-politike për kohezion dhe minim të vetëdijes fetare ekstreme, duke kaluar në atë që mund ta quajmë ''moderacion islamik''.Pastaj, në gjithë botën shkolla e drejtimit të Ebu Hanifes akuzohet nga të gjithë rrymat e praktikimit ''fjalë-për-fjalë'' të islamit se e ka ''lëshuar rrugën e Zotit'', dhe ka akceptuar ''Zotin e bashkëkohores''.Prandaj, fundamentalistët fetarë konsiderojnë se duhet t'i kthehemi ''burimeve të gjeneratës së parë'' dhe evitimin e çdo lloj risie përmbajtësore apo interpretuese të Kur'anit.''Dyertë e interpretimit dhe të të kuptuarit të Kur'anit janë të mbyllura'', - mëtojnë ata.Megjithëkëtë, Bashkësia Islame ka nevojë për reforma dhe të ridimensionohet në planin organizativ, struktural, dhe menaxhimin e mospërputhjeve që lindin në xhami dhe jashtë saj, sepse të rinjtë kanë nevojë që të shohin nga imamët e tyre se po flasin me një gjuhë ‘’jo të meseleve’’, por që përcjellin ndryshimet sociale dhe globale, dhe flasin për ‘’temat’’ që ata brengosen.Bashkë me ndryshimet që po ngjajnë në shoqërinë kosovare, duhet të ecën edhe kursi i organizimit të jetës religjioze nga Bashkësia Islame.
Fundametalizmi judaist. I gjithë fundamentalizmi judaist mund të kuptohet nga intervista e dhënë nga Karen Armstrong, një autore e famshme për religjionet e botës, njëherazi edhe si punjoëse e rëndësishme në një këshill për çështje fetare dhe ekumenike pranë OKB-së.Ja si e shpjegon ajo konfliktin arabo-izraelit dhe fundamentalizmin ultra-ortodoks të disa hebrejve:
''Konflikti arabo-izraelit ka filluar, nga te dy anët, si një konflikt krejtësisht shekullar rreth një pjesë toke.Zionizmi ka filluar si kryengritje kundër judaizmit religjioz, madje në fillim rabinët ortodoks patën shpallur Zionizmin si shekullarizëm blasfemues i Tokës së Izraelit, një nga simbolet më të shenjta të Judaizmit. Ngjashëm ideologjia e PLO-së ishte shekullare, dihet se shumë nga palestinezët janë të krishterë. Për fat të keq konflikti u lejua të acarohet; në të dy anët konflikti u bë i shenjtë, andaj edhe shumë më i vështirë për tu zgjidhur. Sa i përket Judaizmit, shteti shekullar i Izraelit ka inspiruar secilën lëvizje fundamentaliste, ngase si i tillë përfaqëson aq grafikisht depërtimin e karakterit shekullar në jetën fetare çifute. Disa fundamentalist çifutë e shohin me plot pasion shtetin e Izraelit madje edhe e konsiderojnë atë si të shenjtë; involvimi në politikën izraelite konsiderohet si akt i shenjtë i tikkun-it, restaurimit të botës; vendbanimi në territoret e okupuara është gjithashtu një akt i tikkun-it që do të nxisë ardhjen e Mesisë siç besojnë disa. Megjithatë, çifutët ultra-ortodoks shpesh janë deklaruar kundër shtetit të Izraelit: disa e shohin atë si diçka e ligë urrejtëse (çifutët duhet të presin që Mesia të themeloj një shtet fetar në Tokën e Shenjtë) kurse disa të tjerë mbajnë qëndrim krejt neutrale duke iu shmangur sa më shumë që mundën. Për shumë çifutë Izraeli simbolizon feniksin e ngritur nga hiri i Auschëitz-it.(shih: intervistë me Karen Armstrong, Andrea Bistrich - gazetarë në Munih, Gjermani. Përktheu dhe përshtati:Jeton Mehmeti, Kuala Lumpur, 5.11.2007 Islamica Magazine, No. 20)
Në fund fare, vlerësojmë se jetojmë në epokën e ekstremeve dhe fundamentalizmave nga më të ndryshmit, por edhe të lirisë dhe zgjedhjes multiple, prandaj menya postmoderne ka edhe specialitete jo lehtë të gëlltitshme.Mirëpo, të pranuarit dhe institucionalizimi i konfliktit shoqëror, si dhe është shpresëdhënëse krijimi i një kulture të dialogut që duhet mbështetur në atë që është e përbashkët e jonë, kurse dallimet duhet lënë në plan të dytë.E, kjo është pjesë e dalur edhe nga ‘’Deklarata ndaj etosit botëror’’, të nënshkruar prej Parlamentit Botëror të Religjioneve, i mbajtur në Chicago në vitin 1993.