IDENTITETI NACIONAL DHE GLOBAL I SHBA

Fadil LEPAJA

 

Mediat amerikane, në prag të zgjedhjeve presidenciale, diskutonin pak a shumë në nivel akademik idenë se cila zgjedhje do të ishte më e mirë për kreun e shtetit amerikan. Gjithsesi, pajtoheshin, duhej të ishte një zgjedhje e cila po ndodhte për herë të parë dhe e cila do të ishte mesazh i fuqishëm për vetë shoqërinë amerikane, por sidomos për botën. Elita amerikane, sidomos ajo intelektuale e kishte kapur idenë e ndryshimeve. Elita politike, ushtarake dhe sidomos e biznesit ende luhatej në dilema. Dilemat e tyre pasqyroheshin edhe përmes medias masive duke pranuar nevojën e ndryshimeve, të cilat shpeshherë rezultonin me përpjekje për ndryshime kozmetike.

Ato në dukje të parë, sidomos për jo-amerikanët, ishin paksa të çuditshme, duke pasur parasysh se bëhej fjalë për personalitetin i cili do të ishte non-stop në krye të medias globale.Gazetarët propozonin dhe preferonin që elektorati të zgjedhë një nga të tri mundësitë e përfolura më së shumti dhe e cila kishte të bënte me subkultura të paafirmuara, të palegjitimuara sa duhet, e madje edhe të ndrydhura: ata parashikonin një zonjë, një homoseksual apo një me ngjyrë për kryetar të shtetit të tyre dhe kjo do të ishte risia. Mesazhi, sipas krijuesve të opinionit do të ishte: te ne të gjitha janë të mundura, ne jemi shoqëri e hapur, e mundësive të barabarta, pa paragjykime.

Ambienti nacional dhe global i ndryshimeve

Një prognozë e agjencisë amerikane të inteligjencies, të njohur anembanë globit me akronimin CIA, e bërë publike kohëve të fundit, parashihte se deri në fund të gjysmës së parë të këtij shekulli, të bardhët nuk do të jenë më shumicë në SHBA, duke hapur kështu shumë çështje që kanë të bëjnë me vet themelet e shoqërisë amerikane, Amerikës së bardhë, si probleme të identitetit dhe kulturës së përbashkët e cila ishte model për kombet e tjera.

Edhe ambienti global po ndryshonte esencialisht. Shoqëria bashkëkohore, tashmë është e qartë dhe e pranuar nga intelektualët më në zë të kohës, po lëvizë nëpër shtigje të parrahura dhe pranohet se kanë lëvizur shumë shtylla të dijes dhe të besimeve tradicionale. Sfidat kryesore të njerëzimit ende mbeten pa përgjigje. Më nuk është teatralizëm kur thua: kah po shkon njerëzimi? Madje, as kur thua kah po shkon njeriu, si qenie jo vetëm shoqërore, por edhe biologjike? Njerëzimi projekton konstruksione në gjithësi dhe civilizime në planete tjera për të mundur mbipopullimin. Njerëzimi projekton zgjatjen e jetës përtej kufijve të njohur. Njerëzimi ndërton akcelerator gjigant për të kuptuar esencën e kozmosit...njeriu...

Një qasje subjektive nga Prishtina

Amerika dhe presidentët Klinton dhe Bush, ishin këndej , me ne, kur na duheshin më së shumti, kur një popull fqinjë përpiqej jo vetëm të i impononte vlerat dhe normat e tij popujve përreth, por po përpiqej dhunshëm të shfaroste gjithë ata që nuk e pranonin si të vetin identitetin e tyre kulturor, politik dhe fetar. Shumë kohë do të kalojë dhe ne edhe kur arsyeja na flet ndonjëherë ndryshe, do të jemi subjektiv dhe do të kemi një qasje të veçantë për shtetin e Amerikës dhe shoqërinë amerikane në përgjithësi. Nën këto ndjenja, po shikoja, bashkë me miliarda njerëz të tjerë anembanë botës, presidentin e ri Barack Obama i cili sapo e kishte bërë, mbi Bibël betimin për besnikëri ndaj Kushtetutës. Kishte zbritur nga makina e tij super e blinduar dhe po ecte këmbë, bashkë me gruan e tij, metrat e fundit drejt Shtëpisë së Bardhë, rezidencës së presidentit amerikan që do të jetë edhe shtëpia e tij gjatë katër viteve të ardhshme. Përshëndeste fytyrëçelur, sa majtas sa djathtas, me lëvizje të përmbajtura dore, por që dërgonte mesazhe paqeje dhe dashurie, ndërkohë që populli shumëngjyrësh i kryeqytetit rreshtuar anash e brohoriste.

Këto pamje më ngjallën një vizion për një kosovar, nga familje e përzier (serbo-shqiptare) i cili do të ecte këmbë nëpër qendër të Prishtinës deri te presidenca, duke kaluar nëpër Sheshin Skënderbej. Me gjasë ngjashëm dhe po aq pabesueshëm do të përjetohej një shqipëtar i cili do të ecte drejtë rezidencës presidenciale në Shkup, Podgoricë apo Beograd ku shqiptarët përbëjnë një pakicë. A do të ishte e mundur të përcillte mesazhin e njëjtë dhe a do të pranohej në mënyrë të njëjtë edhe në Ballkan? Në botë?

Përse është e pamundur kjo, tani?

Se as një komb, i madh apo i vogël qoftë, nuk heq dorë nga identiteti i vet vullnetarisht, kjo tashmë është dëshmuar. As që bëhet fjalë për të përqafuar me vullnet të lirë, një identitet të kombit tjetër, aq më tepër nëse ka luftuar me të, nëse ka qenë i shkelur, i përbuzur i shtypur. Historia njeh plot shembuj asimilimi të dhunshëm, apo edhe të shfarosjes së popujve, por nuk njeh heqje dorë vullnetarisht nga identiteti i vet (këtu nuk hyjnë konvertimet e grupeve të vogla, për motive nga më të ndryshmet, të cilat janë dukuri e herëpashershme edhe te ne) .

Shumë përpjekje të përfolura dhe të provuara nëpër botën, të cilat janë pjesë e historisë më të re, janë bërë në ish vendet socialiste me identitete të reja, me pretendime integruese si kombi sovjetik, jugosllav dhe kreatura tjera përmes të cilave pretendohej të tejkalohen dallimet etnike, religjioze (ateizmi promovohej si religjion i ri) apo racore dhe kulturore. Në fakt edhe kultura tradicionale ishte shpallur e vjetruar dhe ishte “hedhur në plehun e historisë”. Mirëpo, edhe përkundër makinerisë së fuqishme të propagandës komuniste, këto “kombe “ dështuan edhe për të “gjallë” të këtyre kreaturave artificiale federale.

Në fakt, kombi Jugosllav, dhe ai sovjetik, ishin koncipuar mbi parime, pak a shumë të ngjashme me ato mbi të cilat u ngrit dhe fuqizua kombi amerikan, por kishte një dallim esencial. Qytetarët amerikan (e ngjashëm është edhe me ata kanadez, australian e disa tjerë), të gjithë ishin ardhacak në Amerikë, Australi, Kanadë dhe ata lëshuan-krijuan rrënjë të tjera, të reja, duke vënë në plan të dytë rrënjët e origjinës të cilat me kohë mbetën vetëm pjesë e kulturës dhe traditës familjare e cila nuk e pengonte funksionimin e shoqërisë. Ndërkaq, ky eksperiment u provua me kombe të cilat jetonin në tokën e tyre dhe ruanin kulturën e tyre, rezultoi të jetë i vështirë, sepse popujt refuzonin të ndërronin identitet, qoftë ai fetar apo kombëtar dhe nuk pranoni administratën dhe normat e imponuara. Rënia e madhe e komunizmit e qiti në harresë të plotë këtë përpjekje integruese të dhunshme si model i cili nuk duhej ndjekur. Në fakt, nga popuj dhe kultura të ndryshme, rendi i ri botërorë i plasuar nga perëndimi i zhvilluar, i bardhë dhe kristian dhe i përcjellë nga një makineri e fuqishme financiare dhe ushtarake u përjetua pak a shumë ngjashëm me modelin sovjetik, pra si një model i imponuar dhe solli edhe deri te refuzime dhe konfrontime.

Përse fitorja e Obamas u vlerësua si përtëritje e idealit amerikan?
Amerika, ishte dhe me gjasë do të mbetet vendi i mundësive të mëdha, ku njerëz nga mbarë bota shisnin krejt çka kishin, për të filluar jetë të përplot me shpresa dhe mundësi. Amerika ishte shembull i një kombi të krijuar pas dyndjeve të mëdha të shtresave të varfra nga Evropa, nga kombe të ndryshme, kultura të ndryshme të cilat krijuan identitet të ri, të përbashkët.

Pavarësisht se nga vjen, që në start ishe amerikan, kjo ishte një formë mirëseardhje në identitetin e ri, i cili pranohej me automatizëm qysh në momentin kur individi ndeshej me makinerinë e fuqishme shtetërore dhe “konvertimi kombëtar “ bëhej aty për aty duke e pranuar atë si një të arritur të madhe për të dhe familjen e vet. Me këtë identitet të ri fitoheshin të drejta dhe mundësi të barabarta dhe të garantuara me Kushtetutë, dhe që mundësonin të ishe i suksesshëm në çdo profesion dhe pozitë shoqërore, natyrisht varësisht prej përpjekjeve dhe aftësive të tua. Natyrisht, mjaftonte të mos jesh zezak, hispanik, apo grua sepse atëherë nuk do të duhej të shpresoje apo të synoje të bëhesh president.

Në fakt, modeli amerikan i kishte disa defekte të cilat nuk binin në sy nga suksesi i madhe ekonomik dhe funksionimi i shkëlqyer i integrimit dhe shkrirjes së qytetarëve nga e mbarë bota në një shoqëri, kulturë dhe komb unik, tolerant ndaj të gjitha ideve, kulturave, religjioneve. Kombi amerikan, i cili sidomos ne shekullin e XX u bë model, në mes kombesh të botes, sidomos për zhvillimin ekonomik dhe demokracinë, me një kulturë me rrënjë evropiane dhe afrikane, por e hapur për të gjitha ndikimet e mundshme, megjithatë sundohej nga të bardhët dhe nga të krishterët.

Jo fort moti, një zezak me vizion e tha fjalinë e madhe të cilën e gjënë tashmë në libra shkollorë në mbarë botën. Ai e tha një fjali të thjeshtë, të kuptueshme edhe për një fëmijë, por jo të pranueshme nga të gjithë, sidomos në shoqërinë amerikane. Ai tha “Unë e kam një ëndërr”, dhe kur, për pak e preku me dorë këtë ëndërr, një dore të fshehtë, konspiracioni, bëri që ajo të mbetej vetëm ëndërr deri këto ditë. Ëndrra e tij, përkundër komenteve të shumta të medias dhe opinionit të shqetësuar i cili përpiqej që në të, të projektonte filozofinë e vjetër amerikane të suksesit dhe garës së individëve, nuk ishte individuale, nuk ishte vetëm politike, apo ideologjike, por ishte një vizion tjetër për Amerikën dhe rrjedhimisht edhe për botën.

Njerëzit, ose shumë nga ata, nën presionin e medias së bardhë ,e kuptuan gabimisht se ai angazhohej për një ëndërr amerikane separate, për një Amerikë të zezë, se ai ndiqte ëndrrën e tij personale për sukses, por në fakt ëndrra e tij shikonte përtej asaj që shihnin njerëzit e thjeshtë. Ai angazhohej për një Amerikë shumëngjyrëshe, ku kombi amerikan do të ishte bashkësi e njerëzve të barabartë, ku kombet dhe racat e botës do të tejkalonin identitetin e tyre kombëtarë dhe racial , për të u shndërruar në alternativën e vetme dhe prijëse të identitetit të ri global. Rendi i ri botëror , me idealin e Martin Luter Kingut po e fitonte bazën ideore mbi të cilën do të përhapej dhe do të valëvitej si flamur anembanë globit.
A është ideja dhe vizioni i shpalosur i Presidentit Obama baza mbi të cilën do të ngrihet “Kombi” global i cili do të kërkoi edhe institucione ekzekutive globale, si kërkesë esenciale e tregut botërorë i cili vetëm me krizën e tanishme ekonomike tregoi se sa i integruar dhe i ndërvarur është? Amerika e bardhë, Amerika e industrisë së rëndë, Amerika e naftës dhe armëve, e cila dominoi globin gjatë gjysmës së dytë të shekullit të kaluar, e mbylli atë me një shpërndarje dhe shtrirje të jashtëzakonshme të ushtarëve dhe makinerisë jo vetëm jashtë shtetit dhe jashtë kontinentit, duke u futur kështu në një luftë pa krye me popuj të kulturave, racave dhe feve të tjera.

Nevoja e ndryshimeve ndihej në ajër

Se Amerika duhej të bënte ndryshime të thella, për të mbetur komb model për gjitha kombet, racat dhe të gjitha kulturat kjo ishte bërë aq e hetueshme edhe në media, në opinionin publik të Amerikës, sa të gjitha shtresat filluan të projektojnë idetë e tyre. Madje edhe grupet margjinale. Të gjithë e dinin se kryetari i ardhshëm amerikan do të ishte jo vetëm dikush tjetër (se z.Bush po linte Shtëpinë e Bardhë kjo kuptohej edhe nga kufizimet kushtetuese), apo nga parti tjetër, por edhe se do të ishte “diçka” tjetër. Diçka që do t’i ndodhte Amerikës për herë të parë. Opinioni kalkulonte me dilemat amerikane: Do të kemi një grua presidente, një gay president , një ....çkado të jetë vetëm të jetë për herë të parë.

Në fakt media dhe opinioni amerikan në përgjithësi , qysh në përzgjedhjen e kandidatit demokrat u orientua se me presidentin e ri duhej të legjitimohej Amerika shumëracore. Komunitetet e fuqishme, hispanike, zezake, kineze dhe aziatike në përgjithësi kishin filluar dhe kishin ngritur sub-shoqëri kompakte brenda shoqërisë amerikane dhe aty vështirë funksiononte edhe administrata e vendit. Në fakt, pas 11 shtatorit, ishte rritur mosbesimi në mes të bardhëve dhe afro-amerikanëve dhe popullatës me prejardhje nga vendet islamike. Amerika , gjithnjë e më tepër , përkundër fuqisë ekonomike , ushtarake dhe kulturës urbane dhe demokracisë që eksportonte kishte filluar të shfaqte kufizimet e veta në synimet për të qenë lidere e rendit të ri botëror.

Në fakt pjesa dërmuese e popujve me potencial të rëndësishëm ekonomik, ushtarak dhe politik kishin realizuar tashmë identitetin shtetëror duke krijuar gati 200 shtete. Duke marrë parasysh se numri më i madh i shteteve tashmë nuk i përkiste botës së zhvilluar dhe botës së bardhe , apo botës së krishtere, kopjimi i modelit dhe kulturës së krishtere amerikane filloi të rrënonte mitin amerikan për një shoqëri funksionale , të zhvilluar edhe me harmoni në mes njerëzve me origjina të ndryshme.

Derisa njerëzit kishin hequr dorë pak a shumë nga etnia e tyre e origjinës, problemi i dallimeve racore dhe religjioze po merrte një dimension tjetër në vet Amerikën. Dominimi amerikan i botës më nuk po pranohej natyrshëm, sepse po kuptohej si dominim i të bardhëve, si dominim i të krishterëve në kohën kur në botën bashkëkohore të bardhët dhe të krishterët tashmë janë një pakicë e ndjeshme.

Obama, njeriu në qendër të brandit të ri amerikan

Barack Obama duket të jetë , gjykuar nga biografia dhe paraqitjet e tijë , një njeri , një vizionar , dhe një politikan brilant. I lindur nga prind me origjinë nga raca dhe religjione të ndryshme , me babën afro-amerikan musliman dhe nënën e bardhë të krishtere ai doli në sipërfaqe, në kohën kur shoqëria amerikane po klithte për ndryshime, dhe ajo që për dikë tjetër do të kishte qenë hendikap, për të doli të jetë përparësi. Ai fitoi bindshëm përballë një kandidati, i cili ishte hero lufte, i bardhë dhe me një biografi po aq të shkëlqyer.

Kujtojini rrethanat e vetëm para disa dekadash, kur e gjithë oratoria dhe biografia brilante e z. Obama nuk do ta kishin ndihmuar atë të shtroj kandidaturën e tij për kryetar. Ndërkohë që, këto ditë, mësojmë nga media se Amerika përpos kryetarit të parë me ngjyrë, përzgjodhi edhe në një pozicion tjetër të rëndësishëm , tradicionalisht konzervativ, edhe një jo të bardhë. Partia Republikane në SHBA zgjodhi për kryetar një njeri me ngjyrë.

Prognozat e CIA-s në të shumtën e rasteve kanë rezultuar të jenë të sakta. Ndryshimet në strukturën etnike, racore, kulturore dhe me një fjalë shumëdimensionale në vetë Amerikën po pasqyrojnë në fakt raportin në mes civilizimeve globale. Fuqitë e reja ekonomike dhe politike po e imponojnë edhe raportin dhe relacionet e reja në mes popujve dhe kulturave. Qdo ndryshim pa model dhe pa vizion, rrezikon të shndërrohet në anarki dhe konfrontime. Përderisa anarkia brenda një shoqërie sado qoftë të jetë e madhe, megjithatë mund të jetë e kontrolluar, në përmasa globale kjo do të thoshte konfrontim global. As skenaristët e filmave horror nuk do të mund të imagjinonin çfarë do të ndodhte në një botë, me plot shtete që kanë armë atomike dhe përplot njerëz që mendojnë se çelësat e plastikës i hapin dyert e parajsës. Institucionet globale janë para një reforme të domosdoshme dhe forcimi i ingerencave ekzekutive të tyre paraqitet të jetë i domosdoshëm duke pasur parasysh pasojat globale të krizës së fundit ekonomike e cila rrëzoi se kuti kartuçi disa nga bankat dhe kompanitë e fuqishme të botës së sotme.

Barack Obama duket të jetë i vetëdijshëm plotësisht për sfidat jo vetëm të shoqërisë amerikane por edhe asaj globale. Deklarimet e para publike përmbajnë mesazhe pajtimi dhe afrimi edhe me armiqtë e deridjeshëm. Ai , ditëve të fundit ofroi dorën e miqësisë për të gjithë popujt, shtetet , kulturat, fetë, civilizimet , madje edhe ato të cilat në vend të dorës së miqësisë i kishin mbledhur duart e tyre në grushte për konfrontim.

Presidenti amerikan, më nuk mund të paragjykohet për racizëm, apo mosdurim për kulturat e tjera. Kushdo , përgjatë globit, kur e sheh nëpër fotografi duke pirë coca cola apo pepsi, nuk do të e sheh atë si kërcënim apo imperializëm kulturor , por si një njeri që po pi një pije të këndshme freskuese por edhe një model dhe një vizion për tu ndjekur.

Fadil Lepaja