ISLAMI DHE RELIGJIONI

Shkruan: Dr. Mustafë Bajrami / Dubai


(Një vështrim analitik rreth konceptit të Islamit mbi religjionin)

Në këtë punim, nuk kemi për qëllim të përmendim apo elaborojmë definicionet e religjionit dhe islamit. Nuk do të elaborojmë as dallimet mes fjalëve religjion dhe islam. Elaborimet e tilla më tepër kanë karakterin përshkrues të problematikave se sa që mund të konsiderohen shkrime analitike, shkencore. Ajo që neve na intereson në këtë punim, nuk është diskriptimi i definicioneve mbi lëndën për të cilën po flasim, por është pikërisht qështja se çfarë është kuptimi i religjionit në sytë e Islamit? Mendojmë se përgjegjen e kësaj pyetje më së miri mund ta gjejmë në vet kuptimin e Islamit.

Askush nuk dyshon në ate se fjala Islam don të thotë paqë, a posaqërisht nënshtrim. Nuk dyshohet as në ate se kuptimi më i mirë i jetës është që ajo të jetohet ashtu siç duhet të jetë. Ky islam, kjo paqë e ka një ezan, i cili kur thirret për shembull, porosia e tij është thjesht thirrje për namaz, dmth për nënshtrim paqë dhe shpëtim. Islami nga njeriu kërkon që jetën e tij ta jetoj në atë mënyrë që gradualisht ate ta bëjë më të pastërt, më të udhëzuar, me të harmonizuar, më të pasur, më të fortë dhe më të ngritur moralisht. Sipas konceptit islam, Allahu është Ai që ka krijuar jetën ndërsa qëllimi i asaj jete nuk është vetëm shfrenime dhe vrapime kah epshet shtazarake, përkundrazi qëllimi i saj është që ajo të sendërtohet për një të nesërme më të mirë, më të suksesshme dhe me më shumë përspektivë. Jeta është plot e përplot me probleme dhe konflikte të ndryshme. Në çdo pore të saj hasim në fushëbeteja të ashpërta. Lufta e të mirës kundër të keqes, si dhe lufta e të keqes kundër të mirës si një fakt ecencial dhe i pashmangshëm i ekzistencës njerëzore zhvillohet në një masë më të madhe se sa që ajo zhvillohet tek qeniet më të ulëta se njeriu. Jeta, në kuptimin e saj fenomenal niashtu siq prezanton harmonitë e jetës, ajo poashtu prezanton edhe disharmonitë e saj. Nga ky kontekst qëllimi i ekzistencës njerëzore si dhe objektiva e luftës morale është që t'i kapërcej këto disharmoni, t'i përmirësoj ato e në fund, nëse është e mundur edhe t'i menjanojë fare. Kërkesa për paqë, është kërkesë legjitime e qenies njerëzore, andaj edhe është shumë e natyrshme të kërkohet Islami, paqa, të dëshirohet ai nga çdo qenie e gjallë në eksistencë. Paqa, mirëqenia dhe gëzimi janë tre emra të ndryshëm të një objekti të vetëm dhe ai është Islami.

Kuptimi i dytë i fjalës Islam është dorëzim, kuptim i cili ngusht është i lidhur me të parin. Kjo fjalë, nënkupton qëndrimin dhe pozicionin e vet paqës. Pyesim: Nëse vërtetë duhet nënshtrimi, atëherë ky nënshtrim kujt duhet ti bëhet? Islami thote se nënshtrimi duhet t'i bëhet Allahut, e që pastaj Allahu të na tregoj se kujt tjetër mund t'i nënshtrohemi. Nëse koncepti jonë mbi Allahun është i ngusht dhe jo i sakt, atëherë edhe qëndrimi jonë ndaj nënshtrimit do të jetë i tillë që jetën do ta bëjë të ngusht dhe të prishur. Çdo besimtarë, çdo adhurues pranon për të vërtetë, merrë për bazë natyrshmërinë e objektit të cilit i drejtohet me besim dhe adhurim. Ne lutemi ti nënshtrohemi Allahut i cili posedon dashuri, madhështi dhe urtësi. Nënshtrimi ndaj një Allahut të tillë, në realitet është marrje e një force të madhe nga Ai dhe nga ai nënshtim. Sipas Islamit, Zoti nuk është dogmë, Ai është ideal dhe forcë rregullative e jetës në përgjithësi. Allahu është garancioni i vlerave tona të larta. Kur Kur'ani thotë se Zoti ka krijuar njeriun andaj ai duhet ti besoj dhe adhuroje Ate, fjala adhurim në kuptimin e saj të ngusht nuk guxon të kuptohet si shpreblim verbal apo si një burim beneficionesh të caktuara. Përkundrazi, adhurimi duhet të ketë kuptimin e një jetese të akordueshme me dëshirën dhe caktimin e Allahut. Çdo sjellje e drejtë dhe e mirë është një akt i adhurimit. Kur ne jemi të drejtë ndaj vetvetes sonë, ndaj familjeve tona, ndaj fqinjëve tanë, në realitet jeta jonë është formë tipike e një adhurimi që kërkohet nga ne. Si e tillë ajo është një realizim i idealeve të natyrës sonë, ngase ne i jemi nënshtruar vullnetit të Zotit i cili në forma të ndryshme manifestohet në natyrën tonë njerëzore në jetën tone të përditshme. Nëse Zotin e pranojmë të drejtë, atëherë shkuarja kah të drejtat, kërkimi i tyre, në realitet edhe ky është një akt i nënshtrimit tonë që ia bëjmë Zotit. Pra, kjo është forma më e plotësuar e adhurimit.

Arritja e paqës apo e mirëqenies bënë të nevojshme parasëgjithash krijimin e një harmonie brenda vetes sonë. Njeriu është i pajisur me një numër të caktuar instiktesh dhe emocionesh të cilat janë lënda e parë e jetës dhe të cilat deri në një masë mund të konsiderohen si mjete orientuese të jetës së njeriut. Ato nuk janë të liga në brendësinë e njeriut, ngase Zoti i mirë, për shkak të mirësisë së Tij, nuk krijon të liga. Kur'ani shumë qartë potencon faktin se asgjë në këtë botë nuk është e krijuar shkel e shko. Shih për këtë arsye, instiktet e njeriut nuk bënë të identifikohen si të këqia. Njeriu nuk mund të jetë krijuar si trashëgimtar i mëkatit të paraardhësit të tij Ademit a.s. Njeriu është i lindur me predispozitën e jetës dhe vullnetit të lirë, ndërsa Zoti atij do të i prezentoj alternativat e mundëshme të veprimit të tij të mëvonshëm. Vullneti i tij i lirë shëndrrohet në mëkat dhe keqësi kur ndonjëri nga instiktet e tij bëhen egoiste dhe agresive. Agresivitetet, në realitet janë shkelje apo tejkalime të kufijve të arsyes së shëndoshë dhe të cilat pranohen si sjellje distinktive të njeriut të akorduara në te. Agresiviteti pra është punë, rezultat subordinar i instiktit njerëzor. Arsyeja në njeriun është zëri i Zotit, ndërsa nënshtrimi arsyes së shëndoshë, në realitet është nënshtrim vet Zotit. Rruga e vetme e arritjes së paqës internale, të brenshme, është pasimi i rrugës së nënshtrimit. Kjo arrihet vetëm atëherë kur instiktet i nënshtrohen arsyes e cila e do paqën. Vetëm jeta e udhëhequr nga arsyeja e shëndoshe dhe nga virtytet e kërkuara mund të na siguroj një jetë të qetë, të gëzuar dhe e cila në realitet është një kërkesë e brendshme e natyrës sonë njerëzore.

Njeriu i cili arrinë paqë me vetveten e tij, ai shumë lehtë arrinë paqë edhe me fqinjët, me rrethin e tij. Njeriu, jeta e të cilit udhëhiqet nga arësyeja dhe virtytet, është ai i cili jeton në paqë, i qetë dhe i nënshtruar ligjeve të natyrës. Me nënshtrimin e dëshirave të veta autoritetit të arsyes, ai nuk i nënshtrohet dikujt jasht, siq keqinterpretuesit dëshirojnë të thonë, por në realitet ai i nënshtrohet energjisë se vet të brendshme e cila është më e lart se vet trupi i tij material, apo siq thotë Kur'ani; "Zoti krijoi Ademin pastaj në te fryu nga shpirti i Tij". Si rrjedhojë, sipas Islamit nënshtrimi Zotit nuk është nënshtrim ndaj asnjë autoriteti eksternal, të jashtëm, porse nënshtrim ndaj natyrës sonë në përputhshmëri me të cilën na krijoi neve. Në Kur'an virtytet thirren "kufijt e përkufizuar nga Zoti" (hududullah) e që në realitet janë ligjet e të qenurit tonë njeri. "Kush bënë mirë, bënë për vetveten e tij, dhe kush bënë keq bënë kundër vetvetes së tij". Me shkeljen e ligjit dhe të drejtës, as ligji e as legjistatori nuk dëmtohen. Ai i cili bartë përgjegjësinë e thyerjes së ligjit është pikërisht ligjprishësi. Teologjia krishtere erdhi me doktrinën mbi origjinën e mëkatit, dënimin emocional dhe vuajtjen e Zotit dhe në fund këte ia mveshen doktrinës tjetër së ashtuquajtur "shërimi nëpërmes Krishtit". Kur'ani kategorikisht refuzon këto dogma dhe doktrina të cilat i quan tipike irracionale e të cilat nga njëra anë janë të ndërtuara mbi baza jo religjioze ndërsa nga ana tjetër konsiderohen nënçmim për Zotin, njeriun, krishterizmin dhe vet Krishtin.

Njeriu është i krijuar ashtu që të dëshiroj dhe të përpjeket të gjejë paqën dhe qetësinë. Ai gjithashtu është i krijuar në atë mënyrë që nga brendësia e tij të burojë dëshira dhe vullneti për të qenë i lirë. Liria e njeriut ideal përkohet në rrespektimin e ligjit, ndërsa njeriu i cili anon ka thyerja e ligjit, lirinë e vet e gjenë në thyerjen e ligjeve të natyrës, të shoqërisë dhe thyerjen e ligjeve të tija personale.

Religjioni pra, sipas Islamit nuk është asgjë më shumë se kjo që njeriu duhet të besoj në Zotin si kreator i rregullave morale dhe të arsyes, në univers, në jetën e njeriut dhe ate në mënyrë aktive dhe efektive. Sipas Islamit religjioni qenka origjina dhe shpallësi, përhapësi i atyre ligjeve të cilat janë bazë e dinjitetit dhe vlerave të larta e të cilat ky njeri me këmbëngulje duhet ti kultivojë dhe ti ruaj ato. Është detyrë e njeriut pra që këtë Zot të zbulojë në brendësinë e vet dhe në brendësinë e Universit. Islami beson bindshëm se një Zot i tillë vërtetë ekziston, andaj zbulimi i Tij nëpërmes ndonjë observacioni, vrojtimi apo edhe nëpërmes arsyes është i pranuar edhe në mënyrë teorike edhe praktike. Me kuptimin dhe pranimin e ligjeve të tilla, nga natyra ne përfitojmë shumë të mira. Nëse ne kuptojmë edhe më mirë natyrën e moralit tonë, natyrën shoqërore tonën, nëpërmes këtij kuptimi aty për aty ne do të njohim edhe më mire ligjet të cilat na ndihmojnë në kuptimshmërinë e nënshtrimit, të atij nënshtrimi që neve na mundëson mirëqenien e kërkuar. Vetëm nga ky aspekt Islami nënkupton nënshtrimin.

Dikush mund të thotë se shkenctari zbulon ligjet e natyrës pa iu referuar Zotit fare! Dikush tjetër mund të pohoj se rregullat e moralit, rregullat shoqërore apo vet moralileti në përgjithësi janë të mundshme pa ndonjë referencë direkte në besimin në Zotin. Pyetjes se, "A nuk ka edhe nga shkenctarët apo edhe nga moralistët që janë ateist"? Islami i përgjigjet kështu: Edhe ata kërkojnë Zotin, praktikojnë ligjet e Tija por pa njohur Zotin. Është e vërtetë dhe argument i gjallë, se shkenctarët, moralistët apo kushdo tjetër ekzistojnë edhe nesë ekzistimin e tyre dikush tjetër mund të mos e njeh, mund të mos e pranon. Nëse njeriu bindshëm beson në efekshmërinë e virtytit, në dobinë e harmonisë, paqës dhe zhvillimit, ai po aq ka njohur të vërtetën dhe i beson asaj. Ai, i është nënshtruar Zotit pa ditur se një gjë e tillë në realitet po ndodh. Nëse shkencëtari vazhdon të lëvizë mbi bazën e postulatit se gjithësia është e rregulluar dhe e udhëhequr nga ligji i drejtë dhe nga arsyeja e shëndoshë, pra nuk udhëhiqet nga kaosi, rrëmuja apo rastësia, në realitet ai thjeshtë ka pranuar Njësinë e Zotit në Krijimin e eksistencës. Sipas Islamit, zbulimet e shkencëtarit, në realitet janë vet nënshtrimi i shkencëtarit që ia bënë Zotit, pikërisht për shkak të fjalës së Zotit e cila me dhjetëra herë përseritet në Kuran se dijetari i mençur dhe i mirë është ai i cili vret mendjen mbi ate se si është krijuar ekzistenca. Në mes studimit të natyrës dhe besimit në Zot është vetëm një vijë e hollë, pak e dallueshme, ndërsa Islami për këtë thotë se studimi i asnjë shkenctari nuk është kompletuar përderisa ai nuk ka gjetur Zotin nëpërmjet hulumtimeve të tij. Moraliteti dhe të gjitha vlerat njerëzore mbështeten bindshëm në teizmin islam. Të gjitha të vërtetat në mënyrë të ligjshmë qojnë kah Zoti. Besimi në Zotin jetën e bënë reale dhe të vendosur, asaj i falë një mbështjetje të sigurtë. Nëse njeriu beson në të vërtetën dhe bukurinë e virtytit dhe të dashurisë, mirëpo nuk beson në realitetin objektiv dhe internal, të brendshëm të tyre, besimi i tij, sipas asaj që u tha gjerë më tani, nuk mund të ketë bazë të fortë. Njeriu, përgjatë hulumtimit të së vërtetës, në realitet është duke hulumtuar Zotin, ndërsa përgjatë përpjekjes për të gjetur harmoninë mes botës së brendhsme dhe asaj të jashtme ai në realitet është duke kërkuar ta gjejë paqën, paqë e cila është ideali, alfa-omega e religjionit të vërtetë. Religjioni i vërtetë është besimi i vetëm që mbështetet në Zotin e plotëfuqishëm dhe të gjithëdijshëm, Zot i cili nga njeriu kërkon që të ruaj pikëspari vlerat e larta njerëzore, ti kultivojë ato ndërsa një ditë t'ua prezentojë edhe të tjerëve. Fundi më mirë është arritja e një harmonie mes sendeve, i një jetese melodike me universin dhe qenien e që ky është manifestimi i kërkuar i vet universit. Të kuptuarit e ligjit të Zotit dhe të nënshtruarit atij e që pastaj të rregullohet jeta ashtu siç duhet, të harmonizohen sendet së pari mes vete pastaj me natyrën që i rrethon e në fund edhe të gjindet harmonia mes saj dhe tërë universit është qëllimi kryesor që Islami e kërkon prej njeriut. Religjioni i cili nuk podeson këto afinitete, nuk është religjion i vërtetë, ai është religjion i trilluar dhe i rrejshëm. Kur'ani në mënyrë shumë të qartë e shpreh këtë që po themi. Në disa ajete kjo thuhet shumë theksueshëm se ai i cili beson dhe i cili personalitetin e tij i'a nënshtron rrugës e cila qon ka Allahu, ai njeri ka gjetë rrugën e vërtetë. "Njerëzit e tillë as nuk frikohen e as nuk tendosen shumë lehtë".

Jeta religjioze është jetë e nënshtruar ideales. Në jetën religjioze, realja më e ulët i nënshtrohet reales më të lartë, dëshirat personale i nënshtrohen shkakut impersonal, vlera e pakët i nënshtrohet vlerës së lartë, temporalja i nënshtrohet eternales, ndërsa partikularja univesales. Në jetën religjioze, çdo gjë shkon nga poshtë lart, çdo gjë dëshiron të lartësohet, të mos përjetojë rrajme, pra, të mos bie fundërrrinë e historisë. Besimi në Zotin në realitet është kuptimi i eternales, dhe si i tillë ajo për referencë ka dijen e vërtetë qoftë në formë direkte qoftë në formë indirekte. Kryesorja është që ajo udhëhiqet nga vet ajo, tërë jetën e saj. Dija është energjia potenciale e njeriut. Fjala Islam, nga këndi i një dimensioni tjetër, në realitet don të thotë kjo; dija dhe përqëndrimi i drejtë i saj nëpër histori. Të gjitha të tjerat rrjedhin nga këtu. Besimi në Zotin nuk guxon të konsiderohet thjeshtë një supozim spekulativ apo një formë hipoteze e jetesës, e as që mund të quhet dogmë. Fjala është për çështjen e jetës dhe vdekjes; të besohet që të jetohet apo të mos besohet që të mos jetohet. Zemërimi kur'anor kundër politeizmit apo adhurimit të kujdo kujt tjetër përveq adhurimit të Allahut, nuk është sulm i një besimi dogmatik kundër ndonjë besimi dogmatik tjetër apo preferencë e një teorie metafizike kundër tjetrës. Kërkimi i të vërtetës, të bukurës apo mirësisë në fund të fundit është kërkim i vet realiteteve superpersonale dhe të cilat në fakt janë një.


Kur flitet për fundamentet e besimit, Kur'ani menjëherë flet për të bërit mirë, për veprën e mirë, për aktivitetin e bereqetshëm. Kjo do të thotë se besimi si i vetëm, vetëm me fjalë apo vetëm si një kuptim i trubullt intelektual nuk është i mjaftueshëm. Të përdorët metoda e vjetër greke në dallimin mes intelektualit dhe idealit, në religjion është diçka jo vetëm e tepërt por edhe e pa kuptimtë, anipse Islami dijes dhe diturisë i jep rëndësi të madhe. Në Kur'an, ne gjejmë dallime mes muslimanit dhe besimtarit. Muslimani është personi i cili është bërë anëtar i shoqërisë muslimane me deklarimet e tija për pranimin e parimeve islame dhe zbatimeve të ligjit dhe konventave të tija. Besimi apo imani është diçka më shumë se kaq; ai është ndërlidhja e zemrës dhe kallapizimi i saj me rregullat e besimit. Imani thotë se vrojtimi i jashtëm pa besimin e brendëshëm është vlerë e vogël. Besimi në Zotin është bërthama e religjionit, ndërsa Islami e përforcon ate me kurora lulesh të cilat duhet të ndikohen nga ai. Nëse këto lule nuk burojnë nga baza e këtij besimi, atëherë ka mangësi në vet atë religjion